Phát triển đô thị: "Phân quyền càng mạnh thì kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ"

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên) nhấn mạnh yêu cầu phân quyền càng mạnh thì kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ. Ảnh: VPQH

Không chỉ luật hóa cơ chế đặc thù, cần một khung thể chế chung cho đô thị

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Đồng Nai) cho rằng, sự cần thiết ban hành Luật Phát triển đô thị không chỉ nhằm phục vụ phát triển các thành phố trong tương lai, mà còn cho sự phát triển chung của cả nước.

Theo đại biểu, ý nghĩa của dự án Luật không chỉ là luật hóa một số cơ chế, chính sách đặc thù đã được thực tiễn kiểm nghiệm, mà quan trọng hơn là hình thành một khuôn khổ thể chế mới cho quản trị và phát triển đô thị.

“Chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo phát triển, từ việc từng địa phương phải đi xin cơ chế đặc thù sang phân quyền mạnh, ổn định, minh bạch và có trách nhiệm”, đại biểu Trịnh Xuân An nêu.

Từ đó, đại biểu đề nghị làm rõ hơn triết lý của đạo luật. Nếu đã là Luật Phát triển đô thị thì không nên chỉ dừng ở việc luật hóa cơ chế đặc thù cho TP. Hồ Chí Minh rồi cho các địa phương khác áp dụng từng phần. Thay vào đó, cần hướng tới một khung thể chế chung về phát triển và quản trị đô thị, có phân tầng phù hợp với quy mô, vị trí, vai trò và năng lực quản trị của từng đô thị.

Đại biểu cho rằng, những cơ chế đã được kiểm nghiệm tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, nếu có tính phổ quát, nên từng bước trở thành chính sách chung cho những đô thị đủ điều kiện, thay vì mỗi địa phương tiếp tục phải xin một nghị quyết và một cơ chế riêng.

Đáng chú ý, đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị nghiên cứu quy định trực tiếp trong Luật cơ chế áp dụng đối với TP. Đồng Nai, thay vì hoàn toàn đặt địa phương này trong nhóm quy định chung dành cho các thành phố chưa phải đô thị đặc biệt.

Theo đại biểu, Nghị quyết số 16-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định TP. Đồng Nai được áp dụng một số cơ chế, chính sách đặc thù tương đồng với TP. Hồ Chí Minh trên nhiều lĩnh vực như đầu tư, tài chính - ngân sách, đất đai, quy hoạch đô thị, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực.

“Việc phân loại đô thị và cơ chế phát triển đô thị là hai vấn đề khác nhau”, đại biểu Trịnh Xuân An nhấn mạnh.

Mở rộng không gian chủ động, tránh phát sinh cơ chế “xin - cho”

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu tập trung góp ý là yêu cầu kiểm soát quyền lực khi mở rộng thẩm quyền cho chính quyền đô thị.

Đại biểu Trịnh Xuân An cho biết, dự thảo Luật đã giao rất nhiều thẩm quyền cho Hội đồng nhân dân. Riêng chương 2 có 35 điều, thì 32 điều đã giao thẩm quyền cho Hội đồng nhân dân, với hơn 150 thẩm quyền được rà soát.

Theo đại biểu, điều quan trọng không chỉ là số lượng quyền được trao, mà là tính chất của quyền. Hội đồng nhân dân đang có một không gian rất lớn để quyết định chính sách của địa phương.

“Phân quyền cho địa phương không nên chỉ được hiểu là chuyển quyền từ Trung ương xuống Ủy ban nhân dân và Chủ tịch Ủy ban nhân dân”, đại biểu nói. Theo đó, Hội đồng nhân dân phải thực sự phát huy vai trò của thiết chế dân chủ đại diện, quyết định chính sách và kiểm soát hoạt động của cơ quan hành chính ở địa phương.

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Đồng Nai) cho rằng, sự cần thiết ban hành Luật Phát triển đô thị không chỉ nhằm phục vụ phát triển các thành phố trong tương lai, mà còn cho sự phát triển chung của cả nước. Ảnh: VPQH

Đại biểu đề nghị làm rõ ba tầng kiểm soát gắn với vai trò của Hội đồng nhân dân gồm: trước khi quyết định; trong quá trình thực hiện; hậu kiểm, đánh giá và xử lý trách nhiệm sau thực hiện. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của các ban Hội đồng nhân dân, đại biểu chuyên trách và bộ máy tham mưu để tương xứng với vị trí, vai trò của cơ quan hoạch định chính sách tại các đô thị đặc biệt.

Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên) cũng nhấn mạnh yêu cầu này khi cho rằng một trong những điểm mới nổi bật của dự thảo là đẩy mạnh phân quyền cho chính quyền đô thị.

“Phân quyền càng mạnh thì kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ”, đại biểu Nguyễn Đại Thắng nêu rõ.

Đại biểu đề nghị làm rõ trách nhiệm giải trình của người đứng đầu, cơ chế giám sát của Quốc hội, Chính phủ và Hội đồng nhân dân; đồng thời quy định cụ thể tiêu chí, điều kiện để các thành phố khác được áp dụng cơ chế của luật, bảo đảm đúng năng lực quản trị, tránh phát sinh cơ chế xin - cho và tình trạng áp dụng khi chưa đủ điều kiện.

Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long) đề nghị làm rõ chủ thể và trách nhiệm trong phân quyền, phân cấp, ủy quyền.

Theo đại biểu, cần quán triệt nguyên tắc “một việc phải có một chủ thể chịu trách nhiệm chính”, tránh tình trạng khi cần quyết định thì không rõ Trung ương hay địa phương có thẩm quyền, khi phát sinh trách nhiệm lại không xác định được cơ quan chịu trách nhiệm cuối cùng.

Đặc biệt, phân quyền phải đi cùng nguồn lực. “Phân quyền không chỉ là chuyển quyền quyết định từ Trung ương xuống địa phương, muốn phân quyền thực chất thì phải đồng thời bảo đảm nguồn lực tài chính, nhân lực, dữ liệu, hạ tầng số và các điều kiện tổ chức thực hiện tương xứng”, đại biểu Thạch Phước Bình nói.

Cơ chế thí điểm: Càng mở càng phải xác định rõ giới hạn

Cơ chế thí điểm chính sách cũng là nội dung được các đại biểu dành nhiều thời gian phân tích. Đại biểu Lê Thị Song An (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh) đánh giá cao quy định cho phép thành phố thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề chưa được pháp luật quy định.

Theo đại biểu, đây có thể là một “điểm mở” có giá trị của luật, bởi thực tiễn phát triển đô thị diễn ra rất nhanh, liên tục xuất hiện những vấn đề, mô hình và yêu cầu quản lý mới trong khi pháp luật chưa có quy định hoặc quy định hiện hành không còn phù hợp.

Tuy nhiên, nếu Luật tiếp tục liệt kê những lĩnh vực được phép thí điểm thì chính danh mục này có thể trở thành giới hạn đối với sự chủ động của thành phố trong tương lai.

Vì vậy, đại biểu đề nghị cân nhắc cách tiếp cận theo hướng thay vì cố gắng liệt kê những lĩnh vực được thí điểm, Luật nên xác định rõ những lĩnh vực không được thí điểm. Những vấn đề còn lại có thể cho phép thành phố chủ động đề xuất và quyết định theo các điều kiện, quy trình và cơ chế kiểm soát do luật quy định.

Đại biểu cũng lưu ý, nếu muốn bắt đầu thí điểm phải có sự chấp thuận của cấp có thẩm quyền, còn sau khi thí điểm thành công lại phải kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành quy định mới để được áp dụng chính thức thì tính chủ động của cơ chế thí điểm vẫn còn hạn chế.

Trong khi đó, dự thảo đã thiết kế thời hạn thí điểm tối đa 5 năm cùng các yêu cầu về đánh giá tác động, quản trị rủi ro, kiểm soát, giám sát, báo cáo và tổng kết.

Do đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu mạnh dạn phân quyền đối với những vấn đề pháp luật chưa quy định. Sau khi thí điểm thành công, đáp ứng các tiêu chí do luật quy định và thuộc phạm vi Quốc hội đã giao quyền tại Luật này, có thể cho phép Hội đồng nhân dân thành phố quyết định chuyển sang áp dụng chính thức trên địa bàn.

Đại biểu Lê Thị Song An (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh) đánh giá cao quy định cho phép thí điểm cơ chế, chính sách mới, khác với luật. Ảnh: VPQH

Đại biểu Thạch Phước Bình đặc biệt đề nghị làm rõ sự khác nhau giữa “chưa được pháp luật quy định” và “khác với quy định của luật”. Theo đại biểu, đây không chỉ là vấn đề câu chữ hay kỹ thuật lập pháp mà là vấn đề về thẩm quyền pháp lý.

“Cơ chế có thể mở nhưng giới hạn pháp lý phải rõ”, đại biểu Thạch Phước Bình nhấn mạnh.

Theo đó, nếu cho phép thực hiện thí điểm có nội dung khác với pháp luật hiện hành thì chính luật phải trả lời rõ: được khác nội dung nào, ai có thẩm quyền quyết định, phạm vi áp dụng đến đâu, thời hạn bao lâu, cơ chế giám sát thế nào và sau khi kết thúc thí điểm thì xử lý kết quả, quyền, nghĩa vụ và các quan hệ pháp lý phát sinh ra sao.

Đại biểu cũng đề nghị cân nhắc cách sử dụng cụm từ “có chủ trương của cấp có thẩm quyền”. Theo ông, chủ trương của cấp có thẩm quyền là căn cứ chính trị quan trọng, nhưng khi tổ chức thi hành, Luật vẫn phải xác định rõ cơ quan nhà nước nào có thẩm quyền ra quyết định và quyết định đó được thể hiện bằng hình thức pháp lý nào.

Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Đại Thắng đề nghị quy định rõ phạm vi, giới hạn quyền hạn của Chính phủ khi ban hành cơ chế, chính sách thí điểm; loại trừ những nội dung thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội theo Hiến pháp. Đồng thời, cần xác định cụ thể thời hạn thí điểm, cơ chế giám sát, sơ kết, tổng kết và trách nhiệm báo cáo Quốc hội, bảo đảm công khai, minh bạch và kiểm soát quyền lực.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát với pháp luật chuyên ngành, nhất là pháp luật về đất đai, điện lực, quy hoạch, đầu tư, nhằm tránh khoảng trống và xung đột pháp luật trong thực hiện.