Chủ động ứng phó với những cú sốc bên ngoài để giữ vững đà tăng trưởng

Giá năng lượng tăng tạo sức ép lên nền kinh tế mở

Những diễn biến tại Trung Đông từ cuối tháng 2/2026 đã nhanh chóng làm thay đổi cục diện thị trường năng lượng toàn cầu. Ngày 28/2, Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch quân sự nhằm vào Iran. Sang tháng 3, xung đột mở rộng với các đòn đáp trả từ Tehran cùng sự tham gia của nhiều lực lượng đồng minh trong khu vực. Dù xuất hiện một số thỏa thuận ngừng bắn trong tháng 4, căng thẳng vẫn tiếp tục kéo dài sang tháng 5.

Theo TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa, Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương, điểm đáng lo ngại nằm ở việc xung đột đã vượt khỏi phạm vi an ninh khu vực để tác động trực tiếp đến thương mại, logistics, tài chính và triển vọng tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Những biến động này truyền dẫn rất nhanh tới các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào thương mại quốc tế như Việt Nam.

“Rủi ro lớn nhất đến từ khu vực eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển phần lớn lượng dầu xuất khẩu của vùng Vịnh. Khi nguy cơ gián đoạn xuất hiện, giá dầu lập tức tăng, kéo theo chi phí vận tải biển, bảo hiểm hàng hải và giá nguyên liệu đầu vào trên phạm vi toàn cầu”, TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa nhận định.

Tốc độ tăng CPI tháng 7 năm 2026. Nguồn: Cục Thống kê. Ảnh AI minh họa.

Các dự báo cho thấy nhu cầu dầu mỏ thế giới năm 2026 đạt khoảng 104 triệu thùng/ngày, giảm khoảng 420.000 thùng/ngày so với năm trước. Trong khi đó, nguồn cung chỉ còn khoảng 102,2 triệu thùng/ngày, giảm tới 3,9 triệu thùng/ngày, khiến thị trường thiếu hụt khoảng 1,8 triệu thùng/ngày và tình trạng này có thể kéo dài đến quý IV.

Áp lực giá còn đến từ xu hướng gia tăng dự trữ dầu của nhiều nền kinh tế lớn. Trung Quốc hiện duy trì lượng dự trữ khoảng 1,4-1,5 tỷ thùng dầu thô, cao hơn tổng lượng dự trữ của Mỹ, Nhật Bản cùng nhiều nền kinh tế phát triển khác. Mỹ hiện còn khoảng 413 triệu thùng, còn Nhật Bản khoảng 263 triệu thùng.

Theo TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa, khi các quốc gia đồng loạt tăng dự trữ năng lượng, giá dầu thường duy trì ở mức cao hơn so với quan hệ cung - cầu thông thường. Điều này khiến các quốc gia nhập khẩu năng lượng, trong đó có Việt Nam, phải đối mặt với áp lực chi phí kéo dài.

Tác động đã thể hiện rõ trong các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô. Nếu giá dầu tăng từ 70 USD lên 100 USD/thùng, tương đương khoảng 43%, giá xăng dầu trong nước có thể tăng 15-20%. Chi phí vận tải đường bộ, đường biển nhiều khả năng tăng thêm 5-15%, kéo theo giá nhiều nhóm hàng hóa thiết yếu tăng theo.

Theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội tháng 7 và 7 tháng năm 2026 của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), sau chuỗi tăng liên tục, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 7/2026 đã quay đầu giảm 0,12% so với tháng trước. Mặc dù vậy, so với tháng 12/2025, CPI vẫn tăng 3,08% và tăng 4,45% so với cùng kỳ năm 2025.

“So với cùng kỳ năm 2025, mặt bằng giá năm 2026 tăng nhanh hơn rõ rệt. CPI tháng 3 tăng 4,03%, tháng 4 tăng 5,46%, tháng 5 đạt 5,60% trước khi giảm xuống 4,69% vào tháng 6. Giá năng lượng, chi phí vận tải và nguyên liệu đầu vào tiếp tục là những yếu tố tác động mạnh nhất”, TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa phân tích.

Chủ động ứng phó để giảm thiểu rủi ro dài hạn

Bên cạnh tác động tới lạm phát, lĩnh vực năng lượng cũng chịu nhiều sức ép. Giá LNG tại châu Á tăng cao làm chi phí phát điện của các dự án điện khí tăng lên, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai Quy hoạch điện VIII với điện khí LNG là một trong những nguồn điện quan trọng.

Số liệu 4 tháng đầu năm 2026 cho thấy Việt Nam nhập khẩu 34,22 triệu tấn nhiên liệu với trị giá 10,35 tỷ USD. Khối lượng chỉ tăng 2,4%, song giá trị tăng tới 25,6%. Riêng xăng dầu thành phẩm đạt 4,13 triệu tấn, tăng 28,7%, trong khi kim ngạch lên tới 4,26 tỷ USD, tăng 92,6%.

Theo TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa, nếu xung đột kéo dài hoặc eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn, giá nhiên liệu nhập khẩu có thể tăng thêm 5-15%. Khi đó, chi phí phát điện, vận tải, logistics và sản xuất công nghiệp sẽ tiếp tục chịu áp lực lớn hơn.

Các ngành sử dụng nhiều năng lượng như hóa chất, thép, xi măng, nhựa và phân bón sẽ chịu ảnh hưởng rõ nét. Cùng với đó, dệt may, da giày, đồ gỗ, nông sản và thủy sản phải đối mặt với chi phí logistics cao hơn, thời gian giao hàng kéo dài và sức mua suy giảm tại nhiều thị trường xuất khẩu.

Xuất, nhập khẩu hàng hóa 7 tháng năm 2026. Nguồn: Cục Thống kê. Ảnh Ai minh họa.

Tính chung 7 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 659,58 tỷ USD, tăng 28,1% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu duy trì đà tăng 21,7%, nhưng kim ngạch nhập khẩu có tốc độ tăng nhanh hơn với mức tăng 34,8%.

Sự chênh lệch về tốc độ tăng trưởng này đã khiến cán cân thương mại chuyển sang trạng thái nhập siêu 20,52 tỷ USD, chủ yếu bắt nguồn từ nhu cầu gia tăng về nguyên liệu, máy móc và hàng hóa phục vụ cho các hoạt động sản xuất và đầu tư.

TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa cho rằng trước mắt cần nâng cao năng lực dự báo thị trường năng lượng, điều hành linh hoạt giá xăng dầu, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu dầu, khí và than ngoài khu vực Trung Đông, đồng thời tăng dự trữ xăng dầu quốc gia lên mức tương đương 60-90 ngày nhập khẩu ròng.

Về dài hạn, Việt Nam cần đẩy nhanh phát triển điện mặt trời mái nhà, lưới điện thông minh, hệ thống lưu trữ năng lượng, điện hạt nhân, nâng tỷ lệ nội địa hóa trong công nghiệp, phát triển công nghiệp hỗ trợ và giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu. Đối với thương mại, việc tận dụng các hiệp định CPTPP, EVFTA, RCEP và UAE CEPA sẽ giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường sang Trung Đông, Nam Á, châu Phi và thị trường Halal. Cùng với đó là yêu cầu đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, ESG, CBAM và truy xuất nguồn gốc để nâng cao năng lực cạnh tranh.

“Để hỗ trợ kích cầu tiêu dùng nội địa, Chính phủ cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn, mặt bằng kinh doanh và chuyển đổi số; đồng thời duy trì chính sách ổn định về thuế, phí và logistics để hỗ trợ tiêu dùng; trong đó, cần tiếp tục giảm 2% thuế VAT trong năm 2026 và các năm tiếp theo, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục đầu tư, xây dựng, phòng cháy chữa cháy, cấp phép mở điểm bán lẻ và đăng ký chương trình khuyến mại”, TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa đề xuất.

Theo TS. Nguyễn Thị Quỳnh Hoa, xung đột Trung Đông là phép thử đối với khả năng điều hành kinh tế của nhiều quốc gia. Với Việt Nam, thách thức trước mắt là kiểm soát lạm phát, bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì tăng trưởng. Xa hơn, đây cũng là cơ hội để tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng tự chủ hơn, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, nâng cao năng lực dự báo và xây dựng sức chống chịu trước những biến động ngày càng phức tạp của kinh tế thế giới.