Vốn nhân lực- Động lực quan trọng của phát triển kinh tế số

Việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là kỹ năng số và năng lực công nghệ, đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Vai trò của vốn nhân lực trong bối cảnh kinh tế số

Đối với Việt Nam, việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là kỹ năng số và năng lực công nghệ, đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Trong nền kinh tế số, nguồn nhân lực không chỉ đóng vai trò là yếu tố đầu vào của sản xuất mà còn là nhân tố trung tâm quyết định hiệu quả chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Sự phát triển nhanh của công nghệ số, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đang làm giảm dần sự tham gia trực tiếp của lao động thủ công, đồng thời làm gia tăng nhu cầu đối với lực lượng lao động có trình độ cao, có khả năng vận hành, kiểm soát và sáng tạo trên nền tảng công nghệ.

Kinh tế số đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động. Bên cạnh kỹ năng nghề nghiệp truyền thống, người lao động cần được trang bị kỹ năng số và kỹ năng mềm để thích ứng với môi trường làm việc linh hoạt và khai thác hiệu quả các nền tảng công nghệ. Khả năng tiếp cận, xử lý và ứng dụng dữ liệu, cũng như năng lực làm việc trong môi trường số, ngày càng trở thành những kỹ năng thiết yếu của lực lượng lao động hiện đại.

Tuy nhiên, quá trình số hóa cũng đang làm gia tăng sự phân cực của thị trường lao động. Nhiều công việc mang tính lặp lại có nguy cơ cao bị thay thế bởi công nghệ, trong khi nhu cầu đối với lao động có trình độ chuyên môn và kỹ năng công nghệ lại tăng nhanh. Điều này cho thấy đầu tư vào giáo dục, đào tạo kỹ năng số và thúc đẩy học tập suốt đời là điều kiện quan trọng để công nghệ số có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, đồng thời hạn chế những rủi ro xã hội phát sinh trong quá trình chuyển đổi số.

TS. Trần Thị Lan cho rằng, vốn nhân lực cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất lao động và hiệu quả sử dụng công nghệ. Khi lực lượng lao động có trình độ và kỹ năng phù hợp, việc ứng dụng công nghệ số trong sản xuất và kinh doanh sẽ diễn ra nhanh hơn, qua đó thúc đẩy quá trình lan tỏa số hóa từ các ngành kinh tế số lõi sang các lĩnh vực khác của nền kinh tế. Đồng thời, nguồn nhân lực chất lượng cao còn góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nghiên cứu- phát triển và hình thành các ngành công nghiệp công nghệ cao.

Thực trạng và yêu cầu nâng cao chất lượng vốn nhân lực tại Việt Nam

Quy mô và trình độ của vốn nhân lực có vai trò quan trọng đối với quá trình phát triển kinh tế số. Năng suất lao động và tỷ lệ lao động qua đào tạo là hai chỉ tiêu phản ánh trực tiếp mức độ sẵn sàng của nguồn nhân lực. Theo số liệu thống kê, năng suất lao động của Việt Nam đã tăng từ khoảng 141 triệu đồng/người năm 2019 lên 221 triệu đồng/người năm 2024. Cùng với đó, tỷ lệ lao động qua đào tạo cũng tăng từ 22,8% lên 28,3%.

Mặc dù xu hướng cải thiện là tích cực, song tỷ lệ lao động qua đào tạo vẫn còn thấp so với yêu cầu của phát triển kinh tế số. Trong nhiều năm qua, tỷ lệ này chưa vượt quá 30% tổng dân số trong độ tuổi lao động. Trong khi đó, tại các quốc gia phát triển trong khu vực như Singapore, khoảng 62% dân số trong độ tuổi lao động có trình độ chuyên môn và hơn 40% có bằng đại học hoặc sau đại học. Khoảng cách này cho thấy chất lượng nguồn nhân lực của Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế so với các nền kinh tế phát triển.

Bên cạnh đó, sự phân bố lao động qua đào tạo giữa các vùng và giữa khu vực thành thị, nông thôn cũng chưa đồng đều. Một số địa phương như Bến Tre, Bạc Liêu, các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên vẫn có tỷ lệ lao động qua đào tạo ở mức thấp. Điều này ảnh hưởng đến khả năng triển khai các chính sách chuyển đổi số và làm giảm khả năng tận dụng cơ hội từ kinh tế số, đặc biệt trong các lĩnh vực sản xuất và thương mại điện tử.

Trong khi đó, ngành công nghiệp công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) của Việt Nam đang phát triển nhanh, phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực kinh tế số lõi trong nền kinh tế. Số lượng doanh nghiệp ICT tăng từ khoảng 42 nghìn doanh nghiệp năm 2019 lên khoảng 74 nghìn doanh nghiệp năm 2024. Doanh thu của ngành cũng tăng từ khoảng 112,6 tỷ USD lên 173 tỷ USD trong cùng giai đoạn.

Lực lượng lao động trong ngành công nghệ thông tin cũng tăng mạnh, từ khoảng 1,01 triệu người năm 2019 lên 1,54 triệu người năm 2024. Tuy nhiên, sự gia tăng về số lượng lao động chưa hoàn toàn đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về kỹ năng công nghệ, đặc biệt trong các lĩnh vực như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và an ninh mạng. Bên cạnh đó, số lượng cơ sở đào tạo chuyên ngành công nghệ thông tin có xu hướng giảm nhẹ trong những năm gần đây, cho thấy nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực công nghệ cao trong tương lai.

Trước thực trạng này, theo TS. Trần Thị Lan, việc nâng cao chất lượng vốn nhân lực trở thành yêu cầu cấp thiết để thúc đẩy phát triển kinh tế số bền vững. Trước hết, cần đổi mới hệ thống giáo dục và đào tạo theo hướng tăng cường kỹ năng số và năng lực công nghệ. Chương trình giáo dục từ phổ thông đến đại học cần chú trọng hơn đến các nội dung STEM, kỹ năng số và phương pháp học tập hiện đại nhằm hình thành sớm năng lực tham gia kinh tế số cho người học.

Bên cạnh đó, cần phát triển các chương trình đào tạo nghề và đào tạo chuyên sâu phục vụ trực tiếp cho kinh tế số, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao. Việc tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp ICT và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, trong quá trình đào tạo và cấp chứng chỉ nghề sẽ giúp nâng cao tính thực tiễn của chương trình đào tạo và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thị trường lao động.

Một yêu cầu quan trọng khác là phát triển nguồn nhân lực số theo hướng bao trùm, thu hẹp khoảng cách giữa các vùng và địa phương. Nhà nước cần ưu tiên đầu tư đào tạo kỹ năng số cho các khu vực có tỷ lệ lao động qua đào tạo thấp, đồng thời phát triển các trung tâm đào tạo kỹ năng số cấp vùng nhằm giảm chi phí tiếp cận đào tạo và mở rộng cơ hội học tập.

Ngoài ra, cần hoàn thiện khung chính sách phát triển nhân lực số gắn với chiến lược chuyển đổi số quốc gia. Chính sách đào tạo cần chuyển từ cách tiếp cận dựa trên chỉ tiêu sang đào tạo theo năng lực và kết quả đầu ra, trong đó năng suất lao động và khả năng làm chủ công nghệ được xem là thước đo quan trọng.

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, vốn nhân lực tiếp tục giữ vai trò then chốt đối với tăng trưởng và đổi mới sáng tạo. Việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là kỹ năng số và năng lực công nghệ, sẽ là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam tận dụng hiệu quả các cơ hội từ kinh tế số và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững trong giai đoạn tới.