Trao quyền thực chất để thúc đẩy doanh nghiệp spin-off phát triển

Lấy ý kiến chuyên gia về việc thành lập, góp vốn vào doanh nghiệp spin-off tại thành phố Hà Nội.

Gỡ điểm nghẽn trong thương mại hóa công nghệ

Ngày 14/5, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội tổ chức Hội thảo “Lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học về dự thảo Nghị quyết của HĐND Thành phố quy định việc thành lập, góp vốn vào doanh nghiệp spin-off tại thành phố Hà Nội”. Hội thảo thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các trường đại học, viện nghiên cứu nhằm đóng góp ý kiến hoàn thiện cơ chế chính sách cho hoạt động thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học trên địa bàn thành phố.

Chia sẻ tại Hội thảo, TS. Lê Xuân Rao, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội nhấn mạnh, Thủ đô đang sở hữu lợi thế đặc biệt về nguồn lực khoa học công nghệ với hệ thống lớn các trường đại học, viện nghiên cứu và đội ngũ trí thức chất lượng cao. Tuy nhiên, nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị vẫn chậm được ứng dụng vào thực tiễn, trong khi việc hình thành doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ từ các cơ sở nghiên cứu công lập còn gặp nhiều rào cản về pháp lý và cơ chế quản lý.

Theo TS. Lê Xuân Rao, việc xây dựng một nghị quyết chuyên đề nhằm cụ thể hóa cơ chế cho phép các cơ sở công lập và đội ngũ viên chức tham gia thành lập doanh nghiệp, góp vốn và điều hành doanh nghiệp để thương mại hóa kết quả nghiên cứu là bước đi cần thiết và có ý nghĩa đột phá. Đây không chỉ là câu chuyện tháo gỡ cơ chế mà còn mở ra cơ hội hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiện đại, thúc đẩy doanh nghiệp khoa học công nghệ phát triển và khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ được tạo ra từ ngân sách nhà nước.

Tại Hội thảo, nhiều chuyên gia đánh giá dự thảo Nghị quyết đã có những điểm mới tích cực so với các quy định hiện hành. PGS.TS Trương Ngọc Kiểm, Giám đốc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, dự thảo thể hiện tinh thần chủ động hơn trong thúc đẩy hình thành doanh nghiệp spin-off, thay vì chỉ dừng ở mức cho phép như trước đây. Một số nội dung mới như mở rộng quyền của viên chức, bổ sung cơ chế bảo vệ theo hướng “chấp nhận rủi ro” hay quy định cụ thể hơn về phân chia lợi nhuận được đánh giá là phù hợp với thực tiễn.

Theo PGS.TS Trương Ngọc Kiểm, dự thảo cũng bổ sung hỗ trợ kinh phí cho hoạt động tư vấn hồ sơ và thẩm định giá tài sản góp vốn. Đây là điểm mới quan trọng bởi quá trình thương mại hóa tài sản trí tuệ thường phát sinh nhiều chi phí chuyên môn mà các cơ sở nghiên cứu khó tự cân đối. Khi có thêm cơ chế hỗ trợ, các trường đại học và viện nghiên cứu sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để đưa các sáng chế, công nghệ và kết quả nghiên cứu ra thị trường một cách hiệu quả.

Tuy nhiên, bên cạnh những điểm tiến bộ, nhiều ý kiến cho rằng dự thảo vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để tạo bước đột phá về thực thi. PGS.TS Trương Ngọc Kiểm nhận định, quy định liên quan đến xác định giá trị tài sản là kết quả nghiên cứu khoa học vẫn còn khá phức tạp. Nếu quá trình lựa chọn đơn vị tư vấn định giá phải thực hiện đầy đủ thủ tục đấu thầu thì có thể kéo dài nhiều tháng, làm mất cơ hội thương mại hóa công nghệ trong giai đoạn thị trường thuận lợi nhất.

Cần cơ chế để nhà khoa học “dám làm”

Một khó khăn khác được chuyên gia đề cập là tâm lý e ngại trách nhiệm khi xử lý tài sản công là tài sản trí tuệ. Theo PGS.TS Trương Ngọc Kiểm, nếu giao thủ trưởng đơn vị công lập trực tiếp thực hiện thẩm định giá mà không có cơ chế bảo vệ rõ ràng, nguy cơ “không ai dám làm” vẫn rất lớn. Đây được xem là điểm nghẽn phổ biến trong quá trình chuyển giao công nghệ hiện nay, khi nhiều cán bộ quản lý lo ngại rủi ro pháp lý dù chủ trương thúc đẩy đổi mới sáng tạo đã được xác định rõ.

PGS.TS Trương Ngọc Kiểm, Giám đốc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ tại Hội thảo.

Trong khi đó, TS. Phạm Hồng Quách, Viện Thống kê và Đánh giá khoa học, Cục Thông tin, Thống kê (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, dự thảo hiện vẫn thiên về “quản lý giao dịch” hơn là “kích hoạt thị trường”. Đặc thù của công nghệ deep-tech và các kết quả nghiên cứu từ viện, trường là thường chưa hoàn thiện về thị trường nên không thể áp dụng hoàn toàn logic định giá giống như tài sản hữu hình thông thường.

TS. Phạm Hồng Quách dẫn kinh nghiệm quốc tế từ Hoa Kỳ, Israel và Singapore để cho thấy yếu tố quan trọng nhất trong phát triển doanh nghiệp spin-off là trao quyền tự chủ rõ ràng cho đơn vị sở hữu tài sản trí tuệ, đồng thời có cơ chế bảo vệ người ra quyết định. Theo ông, “được phép” chưa đồng nghĩa với “dám làm”, bởi rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là tâm lý sợ trách nhiệm khi xử lý tài sản công là kết quả nghiên cứu khoa học.

Từ thực tiễn đó, TS. Phạm Hồng Quách đề xuất dự thảo cần bổ sung cơ chế cho phép đơn vị chủ trì được chủ động lựa chọn phương thức thương mại hóa phù hợp như góp vốn, cấp quyền khai thác, chuyển nhượng hoặc thành lập doanh nghiệp spin-off trong một ngưỡng giá trị nhất định. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế miễn trừ hoặc giảm nhẹ trách nhiệm đối với người thực hiện đúng quy trình nhưng hoạt động thương mại hóa không đạt kết quả như kỳ vọng do nguyên nhân khách quan.

Nhiều ý kiến tại hội thảo thống nhất rằng, nếu được hoàn thiện theo hướng trao quyền thực chất, giảm rủi ro thể chế và tạo động lực kinh tế rõ ràng cho đội ngũ nhà khoa học, Nghị quyết sẽ trở thành cú hích quan trọng đối với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Hà Nội. Khi các kết quả nghiên cứu được thương mại hóa hiệu quả hơn, không chỉ doanh nghiệp khoa học công nghệ được thúc đẩy phát triển mà nền kinh tế tri thức của Thủ đô cũng sẽ có thêm động lực tăng trưởng mới trong giai đoạn tới.