Thống nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia: Tập trung nguồn lực, trao quyền cho địa phương

Trên cơ sở đề nghị của Bộ Tài chính, Chính phủ vừa thông qua Hồ sơ trình Quốc hội về giải pháp thống nhất các chương trình mục tiêu quốc gia.

Từ nhiều chương trình đến 1 chương trình tổng thể

Trên cơ sở đề nghị của Bộ Tài chính, Chính phủ vừa thông qua Hồ sơ trình Quốc hội về giải pháp thống nhất các chương trình mục tiêu quốc gia. Theo phương án được hoàn thiện, 4 chương trình gồm: Xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; phát triển văn hóa; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển sẽ được thống nhất thành 1 chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể.

Tên gọi dự kiến của chương trình là “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035”.

Điểm đáng chú ý, việc thống nhất được đặt trên nguyên tắc không cộng gộp cơ học. Các mục tiêu, nhiệm vụ đã được Quốc hội quyết nghị được giữ nguyên; việc sắp xếp thực hiện theo các nhóm vấn đề cần giải quyết, phù hợp với bản chất chính sách và mục tiêu của từng chương trình, đồng thời có giải pháp chuyển tiếp để không làm gián đoạn các nhiệm vụ đã được phê duyệt.

Sự khác nhau về mục tiêu, đối tượng và lĩnh vực của 4 chương trình mục tiêu quốc gia không đồng nghĩa với việc các chương trình hoàn toàn tách biệt. Trên cùng 1 địa bàn, đặc biệt ở vùng khó khăn, các mục tiêu về nông thôn, giảm nghèo, giáo dục, y tế, văn hóa và phát triển nguồn nhân lực có mối liên hệ chặt chẽ.

Một địa phương có thể đồng thời cần đầu tư hạ tầng, hỗ trợ sinh kế, nâng cao chất lượng trường học, cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và bảo tồn các giá trị văn hóa. Nếu từng mục tiêu được triển khai trong những chương trình, cơ chế và đầu mối riêng, việc phối hợp nguồn lực sẽ phức tạp hơn.

Trong bối cảnh đó, tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia được kỳ vọng khắc phục tình trạng phân tán, tạo một khuôn khổ thống nhất hơn để các chính sách có thể bổ trợ lẫn nhau.

Phương án thống nhất được Bộ Tài chính xây dựng trên nguyên tắc giữ nguyên các mục tiêu, nhiệm vụ đã được Quốc hội quyết nghị, đồng thời sắp xếp lại theo những nhóm vấn đề cần giải quyết, phù hợp với bản chất chính sách và mục tiêu của từng chương trình. Việc tích hợp không thực hiện theo cách cộng gộp cơ học mà phải có giải pháp chuyển tiếp phù hợp, bảo đảm không làm gián đoạn các nhiệm vụ đã được phê duyệt.

Cùng với đó, ngân sách nhà nước được cơ cấu lại theo hướng phấn đấu 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên; các đầu mối quản lý được thu gọn, gắn với trách nhiệm của từng bộ chủ trì ngành, lĩnh vực trong xác định mục tiêu, nhiệm vụ và tiêu chí đánh giá kết quả đầu ra. Đặc biệt, phương án nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh phân cấp cho địa phương theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, qua đó tăng tính chủ động của cơ sở trong lựa chọn và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ phù hợp với điều kiện thực tế.

Như vậy, điểm mới không chỉ nằm ở việc “gộp” chương trình, mà quan trọng hơn là thay đổi cách thức quản trị. Nguồn lực được đặt trong một tổng thể lớn hơn, trong khi trách nhiệm chuyên ngành và trách nhiệm sử dụng ngân sách được phân định rõ hơn.

Phân cấp để nguồn lực sát nhu cầu, quản lý theo kết quả

Một trong những nội dung đáng chú của phương án thống nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia là thay đổi cách phân định trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương.

Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao là cơ quan điều phối chung, giúp việc Ban Chỉ đạo Trung ương các chương trình mục tiêu quốc gia theo Quyết định số 1158/QĐ-TTg ngày 27/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ.

Các Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Y tế, Giáo dục và Đào tạo, Dân tộc và Tôn giáo được giao quản lý theo ngành, lĩnh vực. Các bộ này có trách nhiệm quy định mục tiêu cụ thể, giao chỉ tiêu phấn đấu trong giai đoạn 5 năm và hằng năm; ban hành tiêu chí đánh giá và tổ chức đánh giá kết quả đầu ra hằng năm, giữa kỳ, cuối giai đoạn 5 năm và khi kết thúc chương trình.

Bộ Tài chính là cơ quan đầu mối tổng hợp chung về nguồn lực, chủ trì đề xuất cân đối, tổng hợp phương án phân bổ, giao, điều chỉnh, điều chuyển vốn ngân sách trung ương và tổng hợp quyết toán ngân sách nhà nước thực hiện chương trình theo quy định.

Cách phân công này tạo ra sự phân định tương đối rõ giữa điều phối chung, quản lý chuyên ngành và quản lý nguồn lực. Đây là cơ sở để giảm đầu mối nhưng vẫn bảo đảm trách nhiệm của từng cơ quan đối với mục tiêu mà mình phụ trách.

Đặc biệt, việc đẩy mạnh phân cấp cho địa phương được đặt cùng với yêu cầu đánh giá kết quả. Khi địa phương được trao quyền chủ động hơn trong lựa chọn và tổ chức thực hiện nhiệm vụ, địa phương cũng phải chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Đây là thay đổi quan trọng bởi nhu cầu phát triển giữa các địa phương không giống nhau. Cùng là nguồn vốn dành cho giảm nghèo, phát triển nông thôn hay nâng cao chất lượng dịch vụ công, nhưng cách sử dụng hiệu quả nhất có thể rất khác nhau tùy điều kiện địa bàn.

Phân cấp vì vậy giúp nguồn lực có khả năng sát hơn với nhu cầu thực tế. Nhưng để phân cấp không trở thành phân tán, cần một “khung” thống nhất từ Trung ương về mục tiêu, tiêu chí, chỉ tiêu và kết quả đầu ra.

Theo phương án mới, các bộ quản lý ngành, lĩnh vực sẽ chịu trách nhiệm xây dựng những tiêu chí đó. Đây chính là cơ chế để kết nối quyền chủ động của địa phương với trách nhiệm giải trình.

Chuyển từ quản lý nguồn vốn sang quản trị hiệu quả nguồn lực

Ý nghĩa lớn hơn của việc thống nhất các chương trình mục tiêu quốc gia nằm ở yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận thiên về quản lý nguồn vốn sang quản trị theo mục tiêu và kết quả. Các tiêu chí đánh giá kết quả đầu ra được thực hiện hằng năm, giữa kỳ, cuối giai đoạn 5 năm và khi kết thúc chương trình sẽ tạo cơ sở để nhìn nhận đầy đủ hơn hiệu quả chính sách.

Điều này đặc biệt cần thiết đối với một chương trình có phạm vi rộng. Khi nhiều lĩnh vực được đặt trong cùng một khuôn khổ, nếu mục tiêu và kết quả được lượng hóa phù hợp, việc tích hợp sẽ tạo điều kiện để lựa chọn những nhiệm vụ có khả năng tạo tác động lớn hơn, tăng tính liên kết giữa các chính sách và hạn chế đầu tư manh mún.

Việc thống nhất các chương trình mục tiêu quốc gia hiện vẫn đang trong quá trình hoàn thiện hồ sơ và cơ chế thực hiện. Theo yêu cầu của Chính phủ, các bộ, cơ quan trung ương và UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo Nghị quyết của Chính phủ quy định nội dung, cơ chế, chính sách thực hiện chương trình, gửi Bộ Tài chính trước ngày 20/8/2026.

Bộ trưởng Bộ Tài chính được giao thừa ủy quyền Thủ tướng Chính phủ ký Tờ trình của Chính phủ, hoàn thiện Hồ sơ trình Quốc hội trên cơ sở tiếp thu ý kiến của Bộ Tư pháp; đồng thời chủ động phối hợp với các cơ quan của Quốc hội trong quá trình thẩm tra, tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội và dự thảo Nghị quyết của Chính phủ.

Có thể nói, với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ cũng như sự vào cuộc đồng bộ của các bộ, ngành, địa phương, việc thống nhất 4 chương trình sẽ tạo điều kiện tập trung và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực dành cho những mục tiêu phát triển có tính liên kết; đồng thời giảm đầu mối, hạn chế chồng chéo trong tổ chức thực hiện và tăng quyền chủ động cho địa phương.

Khi nguồn lực được phân bổ gắn với mục tiêu, kết quả đầu ra và nhu cầu thực tế của từng địa bàn, các chương trình mục tiêu quốc gia được kỳ vọng tạo ra tác động rõ nét hơn đối với giảm nghèo, phát triển nông thôn, nâng cao chất lượng giáo dục, y tế, văn hóa và đời sống người dân, nhất là tại những địa bàn còn nhiều khó khăn. Xa hơn, đây có thể là bước chuyển quan trọng từ quản lý theo từng chương trình sang quản trị tổng thể nguồn lực phát triển, trong đó hiệu quả và tác động thực tế trở thành thước đo quan trọng của chính sách.