Thị trường carbon: Quy mô hơn 800 tỷ USD, cạnh tranh dồn vào chất lượng tín chỉ

Tín chỉ carbon chất lượng cao ngày càng được ưu tiên trong các giao dịch quốc tế.

Quy mô thị trường duy trì đà tăng, cấu trúc giao dịch thay đổi

Theo báo cáo “Commercialising Carbon” của Climate Impact X công bố tháng 4/2026, thị trường carbon toàn cầu hiện được cấu thành từ hai phân khúc chính gồm thị trường tuân thủ (compliance market) và thị trường tự nguyện (voluntary carbon market – VCM), với quy mô và động lực phát triển khác biệt rõ rệt.

Trong đó, thị trường tuân thủ chiếm ưu thế tuyệt đối, với tổng giá trị ước tính vượt 800 tỷ USD, được dẫn dắt bởi các hệ thống giao dịch phát thải (ETS) tại Liên minh châu Âu (EU ETS), Trung Quốc, California và các cơ chế toàn cầu như CORSIA trong lĩnh vực hàng không. Đây là thị trường mang tính bắt buộc, gắn trực tiếp với các cam kết cắt giảm phát thải quốc gia và khu vực.

Ngược lại, thị trường carbon tự nguyện có quy mô khiêm tốn hơn, đạt trên 1 tỷ USD vào năm 2025, song đóng vai trò ngày càng quan trọng trong chiến lược trung hòa carbon của doanh nghiệp. Phân khúc này cho phép các tổ chức chủ động mua tín chỉ để bù đắp phát thải ngoài nghĩa vụ pháp lý.

Dữ liệu cũng cho thấy, lượng tín chỉ carbon được “nghỉ hưu” (retired credits) trên toàn cầu duy trì quanh mức 190-200 triệu tấn CO₂e mỗi năm trong giai đoạn 2021–2025. So với giai đoạn trước, mức tăng trưởng này đã chững lại, phản ánh sự điều chỉnh của thị trường sau thời kỳ bùng nổ nhu cầu.

Một xu hướng đáng chú ý là sự thay đổi trong cấu trúc giao dịch. Nếu trước đây thị trường chủ yếu giao dịch theo hình thức giao ngay, thì hiện nay các hợp đồng kỳ hạn đang gia tăng nhanh chóng. Tổng giá trị giao dịch kỳ hạn đã vượt 12 tỷ USD vào năm 2025, cho thấy doanh nghiệp có xu hướng “khóa” nguồn cung tín chỉ trong dài hạn nhằm giảm thiểu rủi ro giá và bảo đảm mục tiêu phát thải ròng bằng “0”.

Sự gia tăng của các cơ chế như CORSIA và các quy định liên quan đến Điều 6 của Thỏa thuận Paris cũng được kỳ vọng sẽ tiếp tục thúc đẩy nhu cầu tín chỉ carbon trong trung và dài hạn, đặc biệt từ các ngành có mức phát thải cao.

Giá tín chỉ phân hóa mạnh, “chất lượng” trở thành yếu tố quyết định

Một trong những thay đổi mang tính cấu trúc của thị trường carbon là sự dịch chuyển từ “mua theo khối lượng” sang “mua theo chất lượng”. Người mua, đặc biệt là các tập đoàn đa quốc gia, ngày càng thận trọng và áp dụng các tiêu chí đánh giá khắt khe hơn đối với tín chỉ caảbon.

Các tiêu chí này bao gồm tính bổ sung (additionality), hệ thống đo lường - báo cáo - thẩm định (MRV), tính lâu dài của việc giảm phát thải và rủi ro rò rỉ. Trong thị trường tự nguyện, các tổ chức xếp hạng độc lập như BeZero, Sylvera hay các tiêu chuẩn quốc tế đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc xác định chất lượng tín chỉ.

Sự phân hóa về chất lượng dẫn đến chênh lệch đáng kể về giá. Theo dữ liệu thị trường, với cùng loại tín chỉ như REDD+, mức giá có thể dao động từ 2–3 USD/tấn đối với tín chỉ xếp hạng thấp, trong khi tín chỉ chất lượng cao có thể vượt 10 USD/tấn, tương đương mức chênh lệch trên 3 lần.

Trong thị trường tuân thủ, giá carbon chịu tác động mạnh từ chính sách. Điển hình, thuế carbon tại Singapore đã được điều chỉnh từ 5 USD/tấn CO₂e lên 25 USD và dự kiến đạt 80 USD vào năm 2030. Lộ trình này tạo áp lực chi phí phát thải, qua đó thúc đẩy doanh nghiệp tìm kiếm tín chỉ carbon như một công cụ tối ưu chi phí.

Trong bối cảnh nguồn cung tín chỉ chất lượng cao còn hạn chế, xu hướng “trả tiền cho chất lượng” ngày càng rõ nét. Các tín chỉ có khả năng truy xuất nguồn gốc, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và được xác minh chặt chẽ đang thu hút dòng tiền lớn, trong khi tín chỉ chất lượng thấp đối mặt với rủi ro bị giảm giá hoặc khó tiêu thụ.