Làm chủ công nghệ chiến lược để mở “đường băng” tăng trưởng mới

Tạo “đường chạy” cho công nghệ chiến lược phát triển.

Từ lợi thế sẵn có đến năng lực làm chủ công nghệ chiến lược

Báo cáo “Nền kinh tế AI của Việt Nam: Cơ hội đột phá và định hướng chiến lược phát triển” của Nhóm Tư vấn Boston Consulting Group dự báo, đến năm 2040, nền kinh tế AI Việt Nam có thể đạt quy mô 120-130 tỷ USD. Con số này cho thấy AI đang chuyển từ một công cụ công nghệ thành động lực tạo lập giá trị, thay đổi cách doanh nghiệp vận hành và cạnh tranh.

Trong bức tranh ấy, Việt Nam đứng trước một bài toán lớn là làm thế nào biến tiềm năng công nghệ thành năng lực kinh tế thực sự. Đầu tư vào AI, bán dẫn hay các công nghệ mũi nhọn sẽ khó tạo đột phá nếu Việt Nam vẫn chủ yếu dừng ở khâu tiếp nhận, gia công hoặc sử dụng công nghệ do nước ngoài phát triển.

AI có thể tạo ra bước nhảy về năng suất, còn bán dẫn giữ vai trò nền tảng vật lý cho phần lớn công nghệ cao. Doanh thu ngành bán dẫn toàn cầu đạt gần 300 tỷ USD trong quý I/2026, tăng 25% so với quý trước. Quy mô thị trường cùng tốc độ tăng trưởng cho thấy đây đang là một trong những không gian cạnh tranh chiến lược quan trọng nhất.

Việt Nam hiện đi sau nhiều trung tâm bán dẫn lớn, song đang sở hữu những điều kiện thuận lợi để tăng tốc. Nhiều tập đoàn công nghệ quốc tế như NVIDIA, Qualcomm, Lam Research, Qorvo, AlChip đã mở rộng hoạt động R&D hoặc chuyển dịch một phần chuỗi cung ứng sang Việt Nam, tạo thêm cơ hội tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái toàn cầu.

Trong nước, Viettel, FPT, Phenikaa cùng các startup như Infrasen, VnChip, Hyphen Deux cũng đang triển khai nhiều dự án liên quan đến bán dẫn. Đây là dấu hiệu đáng chú ý bởi năng lực công nghệ quốc gia chỉ được hình thành bền vững khi doanh nghiệp nội địa trở thành chủ thể phát triển sản phẩm, sở hữu công nghệ và tham gia thị trường.

Một lợi thế quan trọng khác nằm ở nguồn nhân lực. Việt Nam có dân số trẻ, chiếm hơn 60% dân số, cùng khoảng 1,9 triệu lao động trong lĩnh vực công nghệ thông tin. Trong số đó, khoảng 7.000 kỹ sư đang làm công việc thiết kế chip bán dẫn. Đây là nền tảng đáng kể để mở rộng đội ngũ nhân lực phục vụ AI, bán dẫn và các công nghệ chiến lược.

Doanh nghiệp nội địa phải đi sâu vào chuỗi giá trị

Tuy nhiên, lợi thế về số lượng lao động chưa đủ để tạo ra sức cạnh tranh dài hạn. Công nghệ cao đòi hỏi đội ngũ chuyên gia có khả năng nghiên cứu, thiết kế, kiểm thử, làm chủ quy trình và thương mại hóa sản phẩm. Vì thế, chất lượng nhân lực, khả năng kết nối giữa đại học với doanh nghiệp và môi trường nghiên cứu sẽ quyết định tốc độ bứt phá.

10 nhóm công nghệ chiến lược. Hình ảnh AI minh họa.

Tinh thần của Nghị quyết số 19-NQ/TW đã đặt công nghệ chiến lược ở một vị trí mới: AI và các công nghệ mũi nhọn được nhìn nhận như hạ tầng trí tuệ và lực lượng sản xuất chất lượng cao. Cách tiếp cận này cho thấy Việt Nam đang hướng tới thay đổi cấu trúc tăng trưởng, lấy tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo làm nguồn lực trung tâm.

Giáo sư Merit Janow (Đại học Columbia) cho rằng Việt Nam không thể chuyển sang mô hình tăng trưởng mới bằng cách mua sắm, nhập khẩu công nghệ hay chỉ mời gọi các tập đoàn công nghệ nước ngoài. Công nghệ chỉ trở thành tài sản chiến lược khi được làm chủ, ứng dụng và thương mại hóa thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao.

Quan điểm này đặt ra yêu cầu thay đổi cách nhìn về thu hút đầu tư. Việc các tập đoàn quốc tế hiện diện tại Việt Nam tạo ra cơ hội lớn về vốn, thị trường, tiêu chuẩn và chuyển giao kinh nghiệm. Giá trị cao nhất sẽ xuất hiện khi doanh nghiệp Việt Nam có đủ năng lực kết nối với những chuỗi cung ứng này, từng bước tiến từ khâu hỗ trợ lên thiết kế, nghiên cứu và phát triển sản phẩm.

Đây cũng là lúc vai trò của Nhà nước cần được điều chỉnh theo hướng kiến tạo. Nhà nước cần tạo dựng môi trường thể chế thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, phát triển cơ chế sandbox, kết nối doanh nghiệp với viện nghiên cứu và trường đại học, đồng thời duy trì một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và nhất quán.

Chuyển từ quản lý đề tài sang tạo sản phẩm

Theo Vụ trưởng Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Phú Hùng, công nghệ chiến lược có chu kỳ phát triển dài, rủi ro công nghệ cao và đòi hỏi sự tham gia đồng thời của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học cùng cơ quan quản lý. Vì vậy, phương thức quản lý cần khác căn bản so với các nhiệm vụ khoa học và công nghệ thông thường.

Sự thay đổi ấy đang được thể hiện qua hàng loạt chính sách mới. Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược cùng Nghị định số 260/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều của Luật Công nghệ cao tạo thêm khuôn khổ để tập trung nguồn lực, thúc đẩy nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ.

Mục tiêu Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược. Ảnh AI minh họa.

Ngày 6/8, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1493/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng ban hành các thông tư hướng dẫn, qua đó hình thành hành lang pháp lý cho quá trình tổ chức thực hiện các nhiệm vụ công nghệ chiến lược.

Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh ba yêu cầu cốt lõi để phát triển công nghệ chiến lược gồm: chuyển từ quản lý nặng về thủ tục sang quản lý theo kết quả đầu ra; bắt đầu từ bài toán thực tế thay vì đề xuất nhiệm vụ; lấy năng lực làm chủ công nghệ và sản phẩm ứng dụng thực tế làm thước đo.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt với những lĩnh vực có tốc độ thay đổi nhanh như AI và bán dẫn. Thay vì phân bổ nguồn lực theo tư duy “cấp kinh phí cho đề tài”, chính sách cần hướng tới việc giải quyết những bài toán cụ thể của đất nước, tạo sản phẩm có khả năng kiểm chứng trên thị trường và hình thành năng lực công nghệ lâu dài.

Theo định hướng của Thứ trưởng Lê Xuân Định, mỗi nhiệm vụ sẽ được chia thành các gói công việc với những mốc đánh giá cụ thể. Nếu không đạt chỉ tiêu hoặc tiến độ, nhiệm vụ có thể kết thúc để giải phóng nguồn lực cho những hướng nghiên cứu có triển vọng hơn. Đây là cách quản trị gần với thực tiễn phát triển công nghệ và đầu tư đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, việc tăng quyền tự chủ chuyên môn, giảm thủ tục hành chính và bảo đảm mức thù lao tương xứng cho nhà khoa học là điều kiện quan trọng để thu hút nhân tài. Những lĩnh vực khan hiếm chuyên gia như thiết kế chip, AI nền tảng hay công nghệ lõi cần cơ chế đủ linh hoạt để giữ chân và thu hút đội ngũ giỏi.

Các nhiệm vụ công nghệ chiến lược cũng sẽ từng bước được quản lý đồng bộ trên môi trường số. Thông tin cập nhật trên hệ thống quản lý nhiệm vụ và Hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có giá trị pháp lý, góp phần giảm hồ sơ giấy, rút ngắn quy trình và hạn chế việc thực hiện lại các thủ tục hành chính.