Hiệp hội doanh nghiệp muốn chuyển từ “góp ý” sang phản biện thực chất

Các hiệp hội doanh nghiệp đã và đang đổi mới mô hình hoạt động để tăng kết nối, lắng nghe ý kiến doanh nghiệp.

Hiệp hội đông nhưng chưa mạnh

Một trong những nghịch lý lớn được đặt ra tại Hội nghị Hiệp hội Doanh nghiệp Toàn quốc 2026 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức mới đây là số lượng hiệp hội tăng nhanh nhưng năng lực hoạt động thực chất lại chưa theo kịp kỳ vọng của cộng đồng doanh nghiệp.

Theo báo cáo tổng quan của VCCI, hiện cả nước có hơn 700 hiệp hội doanh nghiệp và hiệp hội doanh nhân hoạt động từ cấp tỉnh trở lên; 100% địa phương đều có hội doanh nghiệp cấp tỉnh. Tuy nhiên, năng lực tham gia phản biện chính sách và bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp vẫn là điểm yếu lớn nhất của nhiều hiệp hội hiện nay.

Trong khi đó, GS.TS. Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội đánh giá, chính sách tốt không thể tách rời tiếng nói của đối tượng chịu tác động trực tiếp bởi chính sách. Doanh nghiệp là đối tượng trực tiếp thực thi pháp luật về đầu tư, kinh doanh, thuế, đất đai, lao động, bảo hiểm, hải quan, môi trường, phòng cháy chữa cháy, tiêu chuẩn chất lượng, xuất nhập khẩu...

Vì vậy, GS.TS. Mạc Quốc Anh nhận định, nếu quá trình xây dựng chính sách không có sự tham vấn thực chất từ doanh nghiệp và hiệp hội doanh nghiệp, thì chính sách dễ rơi vào 3 nguy cơ gồm: đúng về mục tiêu nhưng khó thực thi; đầy đủ về quy định nhưng tạo chi phí tuân thủ lớn; hợp lý trên văn bản nhưng thiếu tính khả thi trong đời sống kinh doanh.

Nhưng theo đại diện nhiều hiệp hội, hệ thống hội tại nhiều địa phương còn chồng chéo chức năng, hoạt động rời rạc và thiếu liên kết. Hơn nữa, năng lực đại diện và phản biện chính sách của nhiều hiệp hội hiện nay vẫn còn hạn chế do thiếu dữ liệu, thiếu năng lực phân tích chính sách và sự phối hợp giữa các tổ chức hội còn phân tán...

Do đó, theo GS.TS. Mạc Quốc Anh, vai trò của hiệp hội doanh nghiệp cần chuyển mạnh từ “đại diện hình thức” sang “đại diện thực chất”, phải trở thành thiết chế đại diện lợi ích hợp pháp, chính đáng của doanh nghiệp; là kênh phản biện chính sách có trách nhiệm; là trung tâm dữ liệu thực tiễn của cộng đồng doanh nghiệp; là cầu nối hiệu quả giữa Nhà nước - thị trường - doanh nghiệp - xã hội. Các hiệp hội cũng cần chuyển từ phản ánh vụ việc sang phản biện chính sách; từ đối thoại theo sự kiện sang cơ chế tham vấn thường xuyên; từ hỗ trợ đơn lẻ sang hỗ trợ nâng năng lực cạnh tranh cho hội viên...

Không chỉ hạn chế ở năng lực phản biện, nhiều hiệp hội cũng thừa nhận hoạt động hiện nay vẫn nặng tính “sự vụ”, thiên về tổ chức hội nghị, hội thảo hay giao lưu kết nối, trong khi doanh nghiệp đang cần hỗ trợ sâu hơn về quản trị, công nghệ và thị trường. Vì thế, đại diện Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Ninh Bình cho rằng các hiệp hội phải chuyển mạnh từ mô hình hoạt động “hành chính” sang mô hình “phục vụ hội viên”, lấy lợi ích thực chất của doanh nghiệp làm thước đo hiệu quả hoạt động.

Cơ chế tham vấn sớm và phản biện dựa trên dữ liệu

Một trong những nội dung được nhiều hiệp hội nhấn mạnh là yêu cầu thay đổi cơ chế tham vấn chính sách hiện nay. Theo phản ánh của các hiệp hội, không ít trường hợp doanh nghiệp chỉ được lấy ý kiến khi dự thảo văn bản gần hoàn thiện, thời gian phản hồi ngắn nên khó góp ý sâu và sát thực tiễn.

Vì vậy, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội đề xuất thiết lập cơ chế “tham vấn chính sách sớm”, cho phép hiệp hội tham gia ngay từ giai đoạn định hướng chính sách thay vì chỉ góp ý ở khâu cuối. Hiệp hội này cũng đề xuất quy trình tham vấn hai vòng: vòng đầu lấy ý kiến về định hướng chính sách và vòng hai phản biện đối với dự thảo cụ thể.

Cùng quan điểm, Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA) kiến nghị đưa hiệp hội trở thành thành viên chính thức trong các ban soạn thảo chiến lược và các ủy ban điều phối liên ngành để tiếng nói từ thực tiễn doanh nghiệp được tiếp cận ngay từ khâu hoạch định chính sách.

Trong khi đó, Hiệp hội Bệnh viện tư nhân Việt Nam và Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Tuyên Quang cùng đề nghị xác lập vai trò của hiệp hội như một kênh thông tin thực tiễn quan trọng trong quá trình xây dựng thể chế.

Nhiều hiệp hội cũng cho rằng phản biện chính sách hiện nay không thể tiếp tục theo hướng cảm tính mà cần dựa trên dữ liệu lượng hóa và cơ chế giám sát minh bạch, nên cần xây dựng hệ thống dữ liệu hội viên như một “tài sản chiến lược” phục vụ phản biện chính sách, đồng thời kiến nghị hình thành Cổng theo dõi kiến nghị doanh nghiệp toàn quốc với mã số định danh cho từng kiến nghị để theo dõi tiến độ xử lý và trách nhiệm phản hồi của cơ quan chức năng.

Hội Doanh nhân tỉnh Phú Thọ cũng đề xuất cơ chế đối thoại định kỳ 4 bên giữa chính quyền - VCCI - hiệp hội - doanh nghiệp và công khai kết quả xử lý sau đối thoại nhằm tránh tình trạng kiến nghị nhiều nhưng hiệu quả chuyển biến còn chậm.

Bên cạnh cơ chế tham vấn, nhiều hiệp hội cũng nhấn mạnh yêu cầu nâng năng lực nội tại của chính tổ chức hội. Nhiều ý kiến đề xuất đầu tư đào tạo đội ngũ cán bộ hiệp hội về kỹ năng phân tích chính sách, đánh giá tác động quy định và truyền thông chính sách để từng bước chuyển từ vai trò “góp ý” sang phản biện chuyên nghiệp. Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hải Phòng đề xuất mô hình “Hiệp hội hành động”, trong đó tổ chức hội cần có các trung tâm chuyên biệt về pháp chế, đổi mới sáng tạo và kết nối kinh doanh thay vì chỉ duy trì bộ máy hành chính thông thường.

Theo đề xuất của VCCI, các hiệp hội cần hoạt động đúng bản chất của tổ chức xã hội - nghề nghiệp: tự nguyện, tự quản, tự chủ tài chính và không vụ lợi. Điều này đồng nghĩa hiệp hội muốn trở thành chỗ dựa thực sự của doanh nghiệp thì trước hết phải thoát khỏi tư duy trông chờ hỗ trợ về kinh phí, trụ sở hay cơ chế “bao cấp mềm”.

Bên cạnh đó, Nhà nước cần có cơ chế để các bộ, ban, ngành khi xây dựng, ban hành văn bản chính sách mới phải tiến hành lấy ý kiến của Hiệp hội doanh nghiệp có liên quan. Theo VCCI, việc lấy ý kiến phải thực chất, không làm chiếu lệ, hình thức, quy định rõ trách nhiệm của hiệp hội doanh nghiệp trong việc cho ý kiến, đảm bảo đúng thời gian và trình tự thực hiện.