Chuyển đổi kép - Từ áp lực đến lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Hành trình chuyển đổi kép: Tối ưu dữ liệu, kiến tạo tác động Số và Xanh cho SMEs sản xuất

Áp lực từ thị trường xuất khẩu

Năm 2026, đánh dấu giai đoạn các yêu cầu về phát triển bền vững ngày càng được triển khai sâu rộng tại nhiều thị trường xuất khẩu lớn, đặc biệt là Liên minh châu Âu (EU). Trong bối cảnh kim ngạch thương mại Việt Nam - EU đạt khoảng 73,8 tỷ USD năm 2025 (theo số liệu của Cục Hải quan Việt Nam), những thay đổi trong các quy định về phát triển bền vững của EU đang có tác động ngày càng rõ đến các doanh nghiệp Việt Nam. Bên cạnh Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM), Quy định về sản phẩm không gây mất rừng (EUDR), các yêu cầu về minh bạch thông tin và báo cáo phát triển bền vững theo Chỉ thị Báo cáo Phát triển Bền vững Doanh nghiệp (CSRD) đang từng bước định hình những tiêu chuẩn mới đối với các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng.

Trong năm 2025, các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và nhà mua hàng quốc tế đã bắt đầu gửi bảng khảo sát yêu cầu dữ liệu phát thải năm 2024 từ các nhà cung cấp Việt Nam. Bên cạnh đó, để đáp ứng lộ trình của các quy định như CSRD, “Trọng yếu kép” (Double Materiality) trở thành nguyên tắc cốt lõi - yêu cầu doanh nghiệp phải đánh giá đồng thời hai khía cạnh: tác động của các vấn đề môi trường/xã hội lên hiệu quả tài chính của doanh nghiệp, và ngược lại, tác động của doanh nghiệp lên môi trường/xã hội. Tuy nhiên, nghiên cứu của PwC cũng dẫn thống kê đến giữa năm 2025, mới chỉ 33% doanh nghiệp hoàn thành đánh giá trọng yếu kép, trong khi 47% vẫn đang loay hoay ở giai đoạn đang thực hiện. Điều này cho thấy dữ liệu về phát thải, truy xuất nguồn gốc và quản trị vận hành đang dần trở thành điều kiện để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Mặc dù phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam chưa phải đáp ứng trực tiếp các yêu cầu này, áp lực vẫn đang lan tỏa thông qua các nhà mua hàng và doanh nghiệp đầu chuỗi. Vì vậy, năng lực quản trị dữ liệu và cải tiến quy trình vận hành sẽ ngày càng trở thành yếu tố quan trọng để duy trì đơn hàng và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Với các ngành như dệt may, da giày, chế biến nông sản, gỗ và giấy, sức ép này càng rõ hơn. Tuy nhiên, đây cũng là những ngành có nhiều cơ hội nếu chuyển đổi đúng hướng. Việc tối ưu sử dụng tài nguyên, nâng cao chất lượng dữ liệu và cải thiện quản trị không chỉ giúp đáp ứng tốt hơn yêu cầu của đối tác quốc tế mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo lợi thế cạnh tranh trong dài hạn.

Chuyển đổi kép – Từ chính sách đến hành động

Song song với áp lực từ thị trường là một bối cảnh chính sách trong nước đang thay đổi mạnh. Chuyển đổi số, tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon và phát triển kinh tế tư nhân đang dần được đặt trong cùng một trục ưu tiên phát triển. Điều này cho thấy chuyển đổi kép không còn là một sáng kiến riêng lẻ hay hoạt động mang tính hình ảnh thương hiệu, mà đang trở thành một hướng đi có tính chiến lược nếu doanh nghiệp muốn duy trì sức cạnh tranh trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc doanh nghiệp chưa biết đến chuyển đổi kép, mà ở chỗ nhiều doanh nghiệp vẫn chưa có một lộ trình đủ rõ để bắt đầu. Họ hiểu rằng cần nâng cao năng lực quản trị dữ liệu, tối ưu vận hành và đáp ứng yêu cầu ESG hay các chuẩn báo cáo mới, nhưng lại lúng túng trong việc xác định điểm khởi đầu, ưu tiên nguồn lực và lựa chọn giải pháp phù hợp với quy mô của mình. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây là khoảng trống rất lớn, bởi họ thường không có đủ nhân sự chuyên trách, không có nhiều dư địa thử sai và cũng khó tự xây dựng một hành trình chuyển đổi bài bản từ đầu.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp đã tham gia các khóa đào tạo, hoạt động tư vấn hoặc thử nghiệm những giải pháp riêng lẻ. Tuy nhiên, khi các hoạt động này chưa được kết nối trong một định hướng thống nhất, doanh nghiệp khó tạo ra những thay đổi thực chất trong quản trị và vận hành. Điều còn thiếu không phải là thêm thông tin, mà là một phương pháp tiếp cận có hệ thống để kết nối các bước chuyển đổi thành một quá trình xuyên suốt và phù hợp với năng lực của doanh nghiệp.

Trung tâm Chuyển đổi Kép – Lời mời đồng hành trên hành trình chuyển đổi kép

Trong bối cảnh đó, vấn đề không còn là có chuyển đổi hay không, mà là chuyển đổi thế nào – đặc biệt với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa vốn khó tự xây dựng một lộ trình bài bản. Trên cơ sở đó, Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (APED) phối hợp cùng Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) triển khai dự án Trung tâm Chuyển đổi Kép – Chuyển đổi số và Đổi mới sáng tạo nhằm bảo vệ môi trường và khí hậu tại Việt Nam (Twin Transition Hub). Trong khuôn khổ dự án, Chương trình Lộ trình Chuyển đổi Kép cho Doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2026 chính thức mở thư mời quan tâm dành cho các doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia.

Chương trình được thiết kế theo 04 giai đoạn hỗ trợ liên thông, gồm: (i) Đào tạo Quản trị dữ liệu; (ii) Xây dựng Hạ tầng Dữ liệu và Báo cáo; (iii) Xây dựng Kế hoạch hành động Chuyển đổi Kép; (iv) Thí điểm triển khai. Doanh nghiệp được lựa chọn sẽ tham gia miễn phí các hoạt động hỗ trợ phù hợp với mức độ và giai đoạn tham gia. Tùy theo lộ trình tham gia, doanh nghiệp sẽ nhận được các kết quả tương ứng, từ việc nâng cao kiến thức và năng lực về chuyển đổi kép thông qua các khóa đào tạo, đến bức tranh tổng thể về hiện trạng dữ liệu vận hành và mức độ trưởng thành số – xanh; lộ trình chuyển đổi kép (Roadmap) gắn với các mục tiêu và chỉ số đo lường (KPI); Kế hoạch hành động (Action Plan) phù hợp với điều kiện thực tế; và, đối với các doanh nghiệp được lựa chọn, cơ hội triển khai thí điểm (Pilot) các giải pháp ưu tiên với sự hỗ trợ chuyên sâu từ đội ngũ chuyên gia. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn có cơ hội kết nối với mạng lưới nhà cung cấp giải pháp công nghệ và các nguồn lực tài chính xanh - nền tảng để mở rộng quy mô sau giai đoạn thí điểm.

Chương trình ưu tiên lựa chọn các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong ba nhóm ngành đang chịu sức ép trực tiếp và rõ rệt nhất từ thị trường xuất khẩu: dệt may và da giày, chế biến nông sản, chế biến gỗ và giấy. Đây cũng là những ngành mà chuyển đổi kép đúng hướng có thể mang lại thay đổi nhanh chóng cả về hiệu quả vận hành lẫn vị thế trong chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp tham gia cần đáp ứng các tiêu chí theo quy định của chương trình, có hoạt động sản xuất thực tế và cam kết cải thiện hiệu quả sử dụng tài nguyên, bảo vệ môi trường cũng như từng bước triển khai chuyển đổi kép.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, có một lộ trình bài bản và một đối tác đồng hành chuyên môn ngay từ bước đầu sẽ là điều kiện để biến áp lực thị trường thành lợi thế cạnh tranh dài hạn.