 |
| GS.TS. Giang Thanh Long, Giảng viên cao cấp (Đại học Kinh tế quốc dân). |
Phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính đã có cuộc trao đổi với GS.TS. Giang Thanh Long, Giảng viên cao cấp (Đại học Kinh tế quốc dân) để làm rõ sự khác biệt bản chất giữa hai phương án này, cũng như những tác động dài hạn đối với hệ thống an sinh.
Phóng viên: Thưa ông, khi đặt hai phương án điều chỉnh lương hưu, một là tăng đồng loạt 8%, hai là tăng 4,5% kết hợp với một khoản tiền tuyệt đối thì sự khác biệt bản chất giữa hai cách tiếp cận này nên được hiểu như thế nào?
GS.TS. Giang Thanh Long: Về bản chất, hai phương án phản ánh hai cách tiếp cận khác nhau về công bằng.
Phương án tăng đồng loạt 8% đảm bảo tính công bằng theo nghĩa “đóng - hưởng”. Tức là người nào có mức lương hưu cao hơn, do đã đóng góp nhiều hơn, thì sẽ được tăng tuyệt đối nhiều hơn. Đây là cách tiếp cận khá “cơ học” nhưng rõ ràng và dễ thực hiện.
Tuy nhiên, hạn chế của phương án này là nó có thể làm gia tăng khoảng cách thu nhập giữa các nhóm người hưởng lương hưu. Người có lương cao sẽ được tăng nhiều hơn về số tuyệt đối, trong khi người có lương thấp vốn đã khó khăn lại chỉ được cải thiện ở mức hạn chế.
Ngược lại, phương án tăng 4,5% cộng thêm một khoản cố định (ví dụ 200.000 đồng) lại phản ánh rõ hơn bản chất chia sẻ của hệ thống bảo hiểm xã hội. Khoản tiền cố định này có ý nghĩa rất khác nhau tùy theo mức lương, với người hưởng 2 triệu đồng/tháng, 200.000 đồng tương đương 10%, nhưng với người hưởng 10 triệu đồng, chỉ khoảng 2%. Điều này giúp nhóm thu nhập thấp được hỗ trợ tương đối nhiều hơn.
Phóng viên: Như vậy có thể hiểu phương án kết hợp sẽ hướng tới mục tiêu hỗ trợ nhóm yếu thế nhiều hơn. Nhưng liệu cách làm này có làm “lệch” nguyên tắc đóng - hưởng của hệ thống bảo hiểm xã hội không, thưa ông?
GS.TS. Giang Thanh Long: Đúng vậy. Hệ thống bảo hiểm xã hội không chỉ đơn thuần là hoàn trả theo đóng góp, mà còn mang tính chất điều tiết và chia sẻ. Những người có thu nhập cao khi về hưu thường có khả năng tự bảo đảm cuộc sống tốt hơn, trong khi nhóm thu nhập thấp lại dễ bị tổn thương trước biến động giá cả.
Do đó, việc bổ sung một khoản cố định sẽ giúp nhóm này không chỉ “bù trượt giá” mà còn có cơ hội cải thiện mức sống. Đây là điểm rất quan trọng nếu chúng ta đặt mục tiêu an sinh xã hội làm trung tâm.
Cá nhân tôi nghiêng về phương án kết hợp vì nó tạo ra sự cân bằng tốt hơn giữa hai mục tiêu công bằng và hỗ trợ.
Phóng viên: Tuy nhiên, liệu mức điều chỉnh như vậy đã đủ để thu hẹp khoảng cách giữa các nhóm lương hưu chưa, thưa ông?
GS.TS. Giang Thanh Long: Về nguyên tắc, phương án kết hợp chắc chắn có tác dụng thu hẹp khoảng cách, nhưng mức độ đến đâu còn phụ thuộc vào thiết kế cụ thể.
 |
| Việc bổ sung một khoản cố định sẽ giúp nhóm lương hưu thấp không chỉ “bù trượt giá” mà còn có cơ hội cải thiện mức sống. Ảnh: Minh họa. |
Ví dụ, nếu khoản cố định chỉ là 200.000 đồng thì tác động là có nhưng chưa mạnh. Nếu nâng lên 500.000 hoặc 700.000 đồng, đặc biệt với nhóm thu nhập rất thấp, thì hiệu quả sẽ rõ rệt hơn.
Thậm chí, có thể cân nhắc thiết kế linh hoạt hơn như tất cả cùng tăng theo tỷ lệ để bù trượt giá, nhưng phần tiền cố định sẽ phân tầng. Nhóm lương thấp được cộng cao hơn, nhóm trung bình ở mức vừa phải, còn nhóm cao chỉ nhận mức hỗ trợ nhỏ. Cách này vừa đảm bảo tính phổ quát, vừa tạo được sự điều tiết hợp lý.
Phóng viên: Vậy nếu lựa chọn phương án tăng đồng loạt 8%, nguy cơ gia tăng chênh lệch thu nhập có đáng lo ngại không, và điều đó sẽ tác động như thế nào đến tính công bằng?
GS.TS. Giang Thanh Long: Hoàn toàn có. Chúng ta có thể hình dung rất rõ: một người hưởng 3 triệu đồng và một người hưởng 10 triệu đồng, chênh nhau 7 triệu. Khi cùng tăng 8%, người thứ nhất tăng thêm 240.000 đồng, người thứ hai tăng tới 800.000 đồng. Như vậy, khoảng cách tuyệt đối không những không giảm mà còn nới rộng thêm.
Nếu xu hướng này lặp lại qua nhiều lần điều chỉnh, sự chênh lệch sẽ ngày càng lớn. Điều đó đi ngược lại mục tiêu đảm bảo mức sống tối thiểu và giảm bất bình đẳng trong xã hội.
Phóng viên: Theo ông, trong bối cảnh ngân sách và quỹ bảo hiểm xã hội còn nhiều áp lực, nên cân nhắc thế nào giữa mục tiêu an sinh và bền vững tài chính?
GS.TS. Giang Thanh Long: Đây là bài toán rất khó và cần cách tiếp cận cân bằng.
Hiện nay, hệ thống đang trong giai đoạn chuyển tiếp, với sự đan xen giữa các nhóm hưởng từ ngân sách (trước năm 1995) và nhóm hưởng từ quỹ đóng - hưởng sau này. Mức đóng, thời gian đóng và điều kiện hưởng giữa các nhóm cũng khác nhau, dẫn đến chênh lệch đáng kể về lương hưu.
Trong bối cảnh đó, điều chỉnh lương hưu không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn thể hiện trách nhiệm an sinh của Nhà nước. Tôi cho rằng nên ưu tiên hỗ trợ nhóm thu nhập thấp để đảm bảo mức sống tối thiểu, trong khi nhóm thu nhập cao vẫn được điều chỉnh nhưng ở mức hợp lý.
Nói cách khác, vẫn cần tăng theo tỷ lệ để bù trượt giá cho tất cả, nhưng phần hỗ trợ thêm nên có trọng tâm, trọng điểm.
Phóng viên: Từ góc độ cải cách dài hạn, việc lần đầu tiên đề xuất cơ chế kết hợp giữa tỷ lệ và số tiền tuyệt đối có thể mở ra hướng đi gì cho chính sách trong tương lai, thưa ông?
GS.TS. Giang Thanh Long: Đây có thể xem là một hướng đi mới đáng chú ý. Trên thế giới, cách tiếp cận kết hợp này không phải là mới, đặc biệt trong lĩnh vực thuế, nơi người ta áp dụng vừa thuế suất theo tỷ lệ, vừa có các khoản điều chỉnh cố định để đảm bảo công bằng.
Áp dụng vào điều chỉnh lương hưu, cơ chế này giúp linh hoạt hơn trong việc đạt mục tiêu kép: vừa bảo toàn giá trị thực của lương hưu, vừa điều tiết chênh lệch thu nhập.
Tôi cho rằng hoàn toàn có thể xem xét thể chế hóa nguyên tắc này cho các lần điều chỉnh trong tương lai. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải có dữ liệu đầy đủ và mô hình tính toán chính xác như bao nhiêu người ở từng mức lương, phân bố thu nhập ra sao, khả năng chi trả của quỹ và ngân sách thế nào.
Nếu không tính toán kỹ, một chính sách tốt về ý tưởng có thể trở thành gánh nặng tài chính trong dài hạn.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông về những chia sẻ!
