Chính sách thuế trong chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn tại Việt Nam: Thực trạng và giải pháp hoàn thiện

Bùi Thị Thu Trâm

Ban Quản lý tuân thủ và Hỗ trợ người nộp thuế

Email: [email protected]

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ sang chuyển đổi số, ngành công nghiệp bán dẫn (CNBD) là lĩnh vực nghiên cứu và phát triển các vật liệu và thiết bị điện tử có khả năng dẫn điện ở mức độ trung gian - không quá dẫn như kim loại, cũng không cách điện hoàn toàn như nhựa. Các thiết bị như chip máy tính, vi mạch trong điện thoại, tivi thông minh, xe điện… đều được chế tạo từ công nghệ này.

Đây là nền tảng cốt lõi cho sự bứt phá của các công nghệ đột phá như trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, xe điện và Internet vạn vật (IoT). Nhiều quốc gia đã nâng tầm ngành bán dẫn là ngành chiến lược có vai trò quyết định trong việc đảm bảo an ninh quốc phòng và chủ quyền công nghệ quốc gia, từ đó đã ban hành các gói hỗ trợ tài chính và thuế khổng lồ để thu hút đầu tư, khuyến khích nghiên cứu - phát triển giành lợi thế cạnh tranh, sản xuất và hình thành hệ thống sinh thái bán dẫn bền vững.

Đối với Việt Nam xác định mục tiêu đến năm 2030 và tầm nhìn 2045 là đưa CNBD trở thành ngành mũi nhọn trong chiến lược phát triển công nghiệp quốc gia. Để thực hiện được mục tiêu đó, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách để tạo môi trường đầu tư hấp dẫn, thu hút các tập đoàn lớn trong đó các công cụ tài chính, đặc biệt là chính sách thuế (CST), bao gồm ưu đãi về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế nhập khẩu, thuế giá trị gia tăng và các chính sách miễn, giảm thuế cho hoạt động nghiên cứu, sản xuất chip được xem là đòn bẩy quan trọng để kích thích phát triển ngành này.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn này, việc đánh giá lại một cách khoa học các CST hiện hành và tìm ra lộ trình hoàn thiện là yêu cầu cấp thiết.

ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG

Kết quả tích cực

Thời gian qua, CST phát triển CNBD tại Việt Nam đã bước đầu xây dựng được môi trường đầu tư hấp dẫn thông qua các ưu đãi thuế và đã đạt được những con số ấn tượng:

Thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chất lượng cao. Các chính sách miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) và thuế nhập khẩu đối với máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất vi mạch đã thu hút nhiều “ông lớn” công nghệ toàn cầu. Tính đến tháng 11/2025, Việt Nam đã thu hút hơn 170 dự án đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực bán dẫn, hình thành khoảng 60-70 doanh nghiệp thiết kế chip. Bên cạnh đó, 8 dự án đóng gói - kiểm thử và hơn 20 doanh nghiệp sản xuất, cung ứng vật liệu, thiết bị phục vụ ngành bán dẫn đã hiện diện tại Việt Nam. Tổng số vốn đã đăng ký là gần 11,6 tỷ USD. (Vneconomy) năm 2025.

Thúc đẩy doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi giá trị. Công nghiệp bán dẫn là lĩnh vực công nghệ cao được hưởng ưu đãi quy định tại điểm b khoản 2 Điều 12 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025 và khoản 1 Điều 13 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025. Thuế TNDN ưu đãi 10% trong 15 năm dành cho lĩnh vực công nghệ cao đã khuyến khích các doanh nghiệp trong nước như: FPT Semiconductor, Viettel IC Design và CMC Microelectronics bắt đầu tự tin đầu tư vào thiết kế và thử nghiệm chip. Điều này góp phần quan trọng vào việc nâng cao khả năng tự chủ công nghệ quốc gia và từng bước tham gia vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Khuyến khích hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Việc cho phép khấu trừ chi phí nghiên cứu và miễn thuế nhập khẩu thiết bị R&D đã thúc đẩy hình thành hơn 50 doanh nghiệp thiết kế vi mạch tại các thành phố lớn như: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng với lực lượng kỹ sư ước tính khoảng 7.000 người. Công đoạn đóng gói kiểm thử vi mạch và sản xuất thiết bị, vật liệu bán dẫn có khoảng 15 doanh nghiệp, với khoảng 6.000 kỹ sư, chưa bao gồm hơn 10.000 kỹ thuật viên; 166 cơ sở đào tạo có các chuyên ngành liên quan đến bán dẫn, với tổng số hơn 360 nghìn sinh viên (Viettimes, 2025)

Thúc đẩy tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu. Các chính sách ưu đãi thuế đã góp phần đáng kể trong việc nâng cao năng lực sản xuất và xuất khẩu các sản phẩm công nghệ cao. Năm 2025, xuất khẩu nhóm hàng điện tử máy tính và linh kiện bán dẫn đã trở thành trụ cột xuất khẩu, đạt hơn 100 tỷ USD vào năm 2025, tăng mạnh so với năm 2024. (Hải Yến, 2026). Việt Nam hiện nằm trong nhóm 10 quốc gia tăng trưởng nhanh nhất về năng lực sản xuất và lắp ráp bán dẫn theo đánh giá của Hiệp hội CNBD Hoa Kỳ (SIA, 2024).

Hạn chế và thách thức

Mặc dù đạt được những thành tựu bước đầu, CST hiện tại vẫn còn một số điểm nghẽn cần sửa đổi. Cụ thể:

Một là, khung CST của Việt Nam hiện chưa có ưu đãi đặc thù cho ngành CNBD, mà chủ yếu áp dụng chung cho lĩnh vực “công nghệ cao”. Các khâu đặc thù như thiết kế chip, chế tạo wafer, đóng gói - thử nghiệm hay sản xuất vật liệu bán dẫn chưa được phân biệt rõ trong chính sách. Điều này làm giảm sức cạnh tranh của Việt Nam so với các quốc gia trong khu vực như Singapore và Malaysia, vốn đã xây dựng các CST chuyên biệt cho ngành sản xuất chip.

Hai là, quá trình thực thi chính sách còn khá phức tạp. Thủ tục xác định dự án công nghệ cao, chứng minh tiêu chí R&D, cũng như hoàn thuế và miễn thuế nhập khẩu thiết bị sản xuất vẫn trải qua nhiều bước xác nhận giữa các cơ quan, làm giảm hiệu quả chính sách và khiến một số doanh nghiệp e ngại tham gia vào lĩnh vực bán dẫn.

Ba là, phạm vi thụ hưởng ưu đãi thuế còn hạn chế khi chủ yếu tập trung vào doanh nghiệp FDI quy mô lớn, trong khi doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là startup công nghệ và các đơn vị tham gia chuỗi giá trị thiết kế chip, chưa được hỗ trợ tương xứng.

Bốn là, CST chưa gắn kết chặt chẽ với các chính sách về tín dụng, đất đai và đào tạo nhân lực, khiến doanh nghiệp dù được hưởng ưu đãi vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận vốn, hạ tầng và nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.

GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH THUẾ

Để đưa CNBD trở thành động lực tăng trưởng mới, hệ thống CST cần được đổi mới theo các định hướng sau:

Xây dựng khung ưu đãi thuế chuyên biệt theo từng công đoạn giá trị.

Cần phân loại và áp dụng các công cụ thuế phù hợp cho từng khâu trong chuỗi giá trị bán dẫn và có điều kiện ràng buộc nhằm cân bằng giữa thu hút đầu tư và thúc đẩy năng lực nội sinh. Cụ thể, áp dụng ưu đãi thuế TNDN dài hạn (10-15 năm) kèm theo cam kết chuyển giao công nghệ. Đặc biệt, cần sớm áp dụng tín dụng thuế R&D, cho phép doanh nghiệp khấu trừ trực tiếp chi phí nghiên cứu vào nghĩa vụ thuế hoặc hoàn thuế ngay cả khi chưa có lợi nhuận nhằm khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào đổi mới sáng tạo. Miễn thuế nhập khẩu cho các máy móc, linh kiện và vật liệu chiến lược mà trong nước chưa sản xuất được. Thiết kế các điều khoản ưu đãi gắn liền với tỷ lệ nội địa hóa và lộ trình đào tạo lao động tại chỗ để tránh tình trạng “chảy máu” lợi ích từ FDI.

Cải cách thủ tục hành chính thông qua cơ chế “Một cửa điện tử”.

Việc thiết lập cơ chế “một cửa” điện tử trong xác nhận ưu đãi thuế sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Doanh nghiệp chỉ cần nộp hồ sơ trực tuyến tại một đầu mối duy nhất, giúp giảm thiểu chi phí tuân thủ, hạn chế tiếp xúc trực tiếp, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước. Tiêu chuẩn hóa hồ sơ và quy trình bao gồm các biểu mẫu, tiêu chí xác định ngành nghề ưu đãi, mức ưu đãi và điều kiện hưởng sẽ giúp rút ngắn thời gian thẩm định, đồng thời tạo sự thống nhất giữa các cấp quản lý. Việc rút ngắn thời gian phê duyệt và công khai tiến độ xử lý hồ sơ trên hệ thống điện tử không chỉ tạo thuận lợi cho doanh nghiệp mà còn góp phần nâng cao chỉ số cạnh tranh và cải thiện môi trường đầu tư của Việt Nam trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.

Bên cạnh đó, cơ chế “một cửa” điện tử cần được tích hợp với hệ thống quản lý thuế điện tử hiện có, cho phép kết nối dữ liệu giữa các cơ quan thuế, hải quan, đầu tư và khoa học công nghệ. Việc ứng dụng AI và dữ liệu lớn (Big Data) trong khâu thẩm định, đánh giá tiêu chí doanh nghiệp đủ điều kiện hưởng ưu đãi cũng sẽ góp phần nâng cao độ chính xác, giảm sai sót và hạn chế rủi ro gian lận chính sách.

Hoàn thiện khung pháp lý về chuyển giá và sở hữu trí tuệ.

Đây là nền tảng để thực thi chính sách ưu đãi thuế minh bạch, công bằng và bền vững, đồng thời thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và phát triển năng lực nội địa trong lĩnh vực công nghệ cao. Theo đó, cần áp dụng các tiêu chuẩn của OECD như BEPS, yêu cầu báo cáo theo quốc gia (CbCR) và thiết lập cơ chế thỏa thuận trước về giá (APA) phù hợp với ngành bán dẫn nhằm tạo môi trường kinh doanh ổn định. Bên cạnh đó, cần tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ (SHTT) do ngành bán dẫn phụ thuộc nhiều vào các thiết kế mạch tích hợp có giá trị cao. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ theo hướng phù hợp với các hiệp định quốc tế như TRIPS (Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền sở hữu trí tuệ) và IPIC (Hiệp ước Washington về Sở hữu trí tuệ đối với Mạch tích hợp), đồng thời triển khai cơ chế thẩm định nhanh đối với sáng chế vi mạch và áp dụng chế tài nghiêm khắc đối với hành vi xâm phạm công nghệ. Trong các dự án hợp tác nghiên cứu công - tư (PPP), các tài sản trí tuệ hình thành nên được xác lập quyền sở hữu theo tỷ lệ đóng góp vốn. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế định giá minh bạch và khung pháp lý cụ thể về chuyển giao SHTT giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp nhằm tránh thất thoát tài sản công và thúc đẩy hợp tác nghiên cứu hiệu quả.

Triển khai thí điểm cơ chế “Ưu đãi theo kết quả” tại các đặc khu bán dẫn.

Lựa chọn 1-2 khu CNBD trọng điểm để thí điểm chính sách ưu đãi thuế, trên cơ sở đánh giá chi phí - lợi ích rõ ràng nhằm xác định mức ưu đãi hợp lý, giới hạn ngân sách và giảm rủi ro lạm dụng chính sách. Thực tiễn quốc tế cho thấy các quốc gia thành công trong phát triển ngành bán dẫn như Hàn Quốc, Singapore hay Hoa Kỳ thường triển khai ưu đãi thuế tập trung tại các khu công nghiệp hoặc cụm công nghệ cao có hạ tầng đồng bộ và môi trường thể chế thuận lợi.

Đối với Việt Nam, việc thí điểm trong phạm vi hẹp giúp kiểm chứng hiệu quả của chính sách, đồng thời cho phép Nhà nước đánh giá và điều chỉnh trước khi mở rộng trên toàn quốc, bảo đảm phù hợp với năng lực ngân sách và thực tiễn quản lý. Qua đó, Nhà nước có thể xây dựng khung đánh giá định lượng để xác định mức ưu đãi, giới hạn ngân sách và các điều kiện ràng buộc phù hợp, đảm bảo chính sách thuế thực sự trở thành công cụ điều tiết hiệu quả.

Cơ chế ưu đãi thuế thí điểm tại các khu CNBD vì vậy không chỉ là công cụ thử nghiệm chính sách mà còn là nền tảng để hình thành mô hình chính sách thuế linh hoạt, minh bạch và bền vững. Việc thiết kế ưu đãi gắn với kết quả, có giới hạn ngân sách và cơ chế đánh giá định kỳ sẽ góp phần tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư thực chất vào nghiên cứu, sản xuất và đổi mới công nghệ trong ngành bán dẫn.

Tài liệu tham khảo:

1. Bulfone, F., Di Carlo, D., Bontadini, F. & Meliciani, V. (2024). Adjusting to New Geopolitical Realities Semiconductors Industrial Policy in the US and EU.
2. Hải Yến (2026). Xuất khẩu điện tử “bùng nổ”, thu về gần 165 tỷ USD. https://baodautu.vn/xuat-khau-dien-tu-bung-no-thu-ve-gan-165-ty-usd-d484838.html (1.2026)
3. Ngô Huyền (2025). Ngành bán dẫn Việt Nam hút hơn 170 dự án FDI với tổng vốn gần 11,6 tỷ USD. https://vneconomy. vn/nganh-ban-dan-viet-nam-hut-hon-170-du-an-fdi-voi-tong-von-gan-116-ty-usd.htm.
4. Thủ tướng Chính phủ (2024). Quyết định số 1018/QĐ-TTg về chiến lược phát triển CNBD Việt Nam đến năm 2030.
5. Quốc hội (2005). Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019).
6. Vương Thị Thu Hiền, ThS Ngần Thị Phương Vân. (2025). Chính sách thuế góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp bán dẫn ở Việt Nam. Hội thảo khoa học Chính sách và Quản lý Thuế, Hải quan.
7. Viettimes (2025). Việt Nam đã có hơn 50 doanh nghiệp thiết kế vi mạch. https://viettimes.vn/viet-nam-da-co-hon-50- doanh-nghiep-thiet-ke-vi-mach-post191719.html#google_vignette.