 |
| Nhiều loại dược liệu có giá trị kinh tế cao phân bố chủ yếu tại các vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số. Ảnh minh hoạ: ST |
Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú của thế giới. Theo thông tin Bộ Y tế, cả nước hiện có hơn 5.100 loài thực vật, 408 loài động vật và 75 loại khoáng vật được sử dụng làm thuốc. Đây là lợi thế đặc biệt quan trọng để phát triển ngành dược liệu, y học cổ truyền và kinh tế sinh học.
Nhiều loại dược liệu có giá trị kinh tế cao như sâm Ngọc Linh, đương quy, atiso, sa nhân, ba kích, thảo quả, hồi, quế... phân bố chủ yếu tại các vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số. Theo thống kê, tổng diện tích phát triển cây dược liệu trên cả nước hiện đạt hơn 357.000 ha, trong đó phần lớn nằm ở các địa bàn miền núi.
Tuy nhiên, trong nhiều năm, tiềm năng này chưa được khai thác tương xứng. Tại nhiều địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hoạt động sản xuất dược liệu vẫn chủ yếu diễn ra nhỏ lẻ, phân tán, thiếu liên kết với doanh nghiệp và cơ sở chế biến. Phần lớn sản phẩm được bán dưới dạng thô với giá trị gia tăng thấp, khiến lợi thế tài nguyên bản địa chưa thực sự chuyển hóa thành thu nhập và động lực giảm nghèo cho người dân.
Nhằm khai thác hiệu quả lợi thế này, Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách thúc đẩy phát triển dược liệu và y học cổ truyền. Nổi bật là Quyết định số 376/QĐ-TTg ngày 17/3/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị và Chỉ thị số 25/CT-TTg ngày 25/9/2025 của Thủ tướng Chính phủ về phát triển nền y học cổ truyền Việt Nam trong giai đoạn mới.
Đáng chú ý, phát triển dược liệu đã được lồng ghép vào các Chương trình mục tiêu quốc gia về giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi. Thay vì hỗ trợ đơn lẻ về giống hoặc vật tư, các chương trình hiện nay hướng tới xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, liên kết doanh nghiệp, hợp tác xã và bao tiêu sản phẩm, tạo nền tảng để dược liệu trở thành ngành hàng mang lại thu nhập ổn định cho người dân miền núi.
Theo các chuyên gia, đây chính là hướng đi phù hợp trong bối cảnh nhiều địa phương miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang tìm kiếm các mô hình sinh kế có giá trị gia tăng cao. Không chỉ tận dụng được điều kiện tự nhiên đặc thù, ngành dược liệu còn giúp người dân tham gia sâu hơn vào hoạt động sản xuất hàng hóa, từng bước nâng cao thu nhập và giảm phụ thuộc vào các nguồn hỗ trợ.
Những kết quả bước đầu tại nhiều địa phương đang cho thấy tiềm năng rất lớn của mô hình phát triển dược liệu gắn với sinh kế. Tại Lai Châu, các loại cây như đương quy, atiso, cát cánh hay thảo quả đang giúp nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số cải thiện đáng kể thu nhập. Một số hộ dân tại xã Sìn Hồ và các xã lân cận đạt doanh thu gần 200 triệu đồng mỗi năm trên diện tích sản xuất không lớn. Chính quyền địa phương đang tiếp tục mở rộng vùng trồng dược liệu, đồng thời hỗ trợ kỹ thuật và liên kết tiêu thụ sản phẩm cho người dân.
| Cây dược liệu có nhiều lợi thế phù hợp với điều kiện miền núi. Nhiều loại cây có thể trồng dưới tán rừng, không cạnh tranh đất sản xuất lương thực, tận dụng được khí hậu và thổ nhưỡng đặc thù. Giá trị kinh tế trên cùng một đơn vị diện tích thường cao hơn nhiều loại cây nông nghiệp truyền thống. Quan trọng hơn, việc phát triển dược liệu còn góp phần bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và tạo sinh kế xanh cho người dân địa phương. Khi thu nhập được tạo ra từ chính những cánh rừng và nguồn gen bản địa, người dân có thêm động lực để bảo vệ môi trường sinh thái, thay vì khai thác tài nguyên theo hướng ngắn hạn. |
Đối với nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số, cây dược liệu đang trở thành nguồn thu nhập quan trọng, góp phần thay đổi tập quán sản xuất manh mún trước đây và mở ra cơ hội phát triển kinh tế ngay trên chính mảnh đất quê hương.
Tại Lào Cai, nhiều tổ hợp tác và hợp tác xã đã hình thành vùng nguyên liệu dược liệu dưới tán rừng, kết hợp giữa khai thác hợp lý và bảo tồn tài nguyên bản địa. Mô hình này không chỉ giúp tăng thu nhập mà còn tạo việc làm ngay tại địa phương, hạn chế tình trạng lao động trẻ rời quê đi làm thuê.
Ở khu vực miền Trung, các dự án phát triển dược liệu theo chuỗi liên kết đang được triển khai với mục tiêu tạo việc làm cho lao động địa phương, trong đó phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số. Việc kết nối giữa người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và cơ quan khoa học đang góp phần hình thành những chuỗi giá trị hoàn chỉnh thay vì chỉ dừng lại ở hoạt động trồng trọt đơn thuần.
Thực tế từ các địa phương cho thấy, giá trị lớn nhất của dược liệu không chỉ nằm ở sản phẩm thu hoạch mà còn ở khả năng tạo việc làm, nâng cao thu nhập và giữ người dân ở lại quê hương phát triển kinh tế. Đây cũng là một trong những giải pháp giúp hạn chế tình trạng lao động di cư, góp phần ổn định đời sống và giảm nghèo bền vững tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Tại hội thảo về tiềm năng và định hướng phát triển dược liệu mới đây, nhiều chuyên gia nhận định ngành dược liệu hoàn toàn có thể trở thành ngành kinh tế mũi nhọn nếu được đầu tư đúng hướng, nhất là trong bối cảnh nhu cầu sử dụng sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên, dược liệu và y học cổ truyền đang gia tăng trên toàn cầu.
Dù vậy, để dược liệu thực sự trở thành ngành hàng giúp người dân thoát nghèo bền vững, vẫn còn nhiều nút thắt cần tháo gỡ. Đó là quy mô sản xuất còn nhỏ, thiếu doanh nghiệp đầu tàu, năng lực chế biến sâu còn hạn chế và việc xây dựng thương hiệu chưa tương xứng với tiềm năng. Nhiều địa phương cũng đang thiếu nguồn vốn dài hạn để phát triển vùng nguyên liệu quy mô lớn và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, để ngành dược liệu Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và hiệu quả cần có sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị; sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương; sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp, các nhà khoa học và người dân.
Khi vùng nguyên liệu được quy hoạch bài bản, doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chế biến và tiêu thụ, còn người dân giữ vai trò trung tâm trong sản xuất, những cây thuốc quý hoàn toàn có thể trở thành “cây xóa nghèo”. Không chỉ tạo thêm thu nhập, ngành dược liệu còn góp phần hình thành sinh kế bền vững, tạo việc làm tại chỗ và phát huy lợi thế bản địa của vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây cũng là hướng đi phù hợp để thu hẹp khoảng cách phát triển giữa miền núi và đồng bằng, biến tiềm năng tài nguyên thành động lực phát triển kinh tế lâu dài cho người dân vùng cao.
