Từ áp lực năng lượng toàn cầu đến cơ hội tái cấu trúc thị trường xăng dầu

Chuyên gia kinh tế TS. Nguyễn Trí Hiếu

Phóng viên: Trước những biến động địa chính trị và năng lượng trên thế giới, thị trường xăng dầu trong nước hiện nay đang đối mặt với những thách thức nào, thưa ông?

TS. Nguyễn Trí Hiếu: Những căng thẳng địa chính trị tại một số khu vực trên thế giới đang khiến thị trường năng lượng toàn cầu trở nên nhạy cảm hơn bao giờ hết. Giá dầu, chi phí vận chuyển và nhiều dịch vụ liên quan đều có thể tăng nhanh khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn hoặc thị trường xuất hiện tâm lý lo ngại về nguồn cung.

Trong bối cảnh đó, xăng dầu không chỉ là một loại hàng hóa thông thường mà còn gắn trực tiếp với an ninh năng lượng của mỗi quốc gia. Khi giá năng lượng biến động mạnh, chi phí sản xuất, logistics và vận tải đều bị tác động, từ đó lan sang nhiều lĩnh vực khác của nền kinh tế.

Việt Nam hiện đã có hệ thống dự trữ xăng dầu quốc gia, đây là một yếu tố quan trọng giúp tăng khả năng ứng phó trước các cú sốc bên ngoài. Trong những thời điểm thị trường thế giới biến động, nguồn dự trữ đóng vai trò như “bộ đệm” để giảm áp lực đối với nguồn cung trong nước.

Ở góc độ quản trị quốc gia, việc xây dựng và duy trì năng lực dự trữ năng lượng là điều rất cần thiết. Đây không chỉ là công cụ hỗ trợ điều hành thị trường mà còn góp phần tạo tâm lý ổn định cho người dân và doanh nghiệp khi đối diện với những biến động bất thường.

Quan trọng hơn, an ninh năng lượng cần được nhìn nhận như một trụ cột của ổn định kinh tế vĩ mô. Khi nguồn cung năng lượng được bảo đảm, nền kinh tế sẽ có thêm dư địa để duy trì hoạt động sản xuất – kinh doanh ổn định, ngay cả trong bối cảnh thị trường quốc tế có nhiều bất định.

Phóng viên: Giá xăng dầu tăng thường kéo theo chi phí nhập khẩu lớn hơn. Theo ông, điều này có thể tác động ra sao tới các cân đối vĩ mô của nền kinh tế?

TS. Nguyễn Trí Hiếu: Xăng dầu là mặt hàng nhập khẩu thiết yếu đối với Việt Nam. Khi giá năng lượng thế giới tăng, chi phí nhập khẩu chắc chắn sẽ gia tăng tương ứng. Điều này đồng nghĩa với việc nền kinh tế phải sử dụng một lượng ngoại tệ lớn hơn để bảo đảm nguồn cung nhiên liệu cho sản xuất và tiêu dùng.

Ở góc độ vĩ mô, điều này có thể tạo thêm áp lực đối với cán cân ngoại tệ, đặc biệt trong những giai đoạn thị trường toàn cầu biến động mạnh. Do đó, việc phối hợp chính sách giữa tiền tệ, tài khóa và quản lý ngoại hối đóng vai trò rất quan trọng.

Vì thế, Ngân hàng Nhà nước cùng với các cơ quan điều hành kinh tế cần theo dõi sát diễn biến thị trường để bảo đảm nguồn ngoại tệ phục vụ nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu, trong đó có xăng dầu. Việc điều hành linh hoạt các công cụ chính sách sẽ giúp duy trì thanh khoản cho nền kinh tế, đồng thời hạn chế những tác động lan tỏa không mong muốn.

Trong thời gian qua, cơ quan quản lý cũng đã sử dụng các công cụ điều hành giá nhằm giảm bớt áp lực cho thị trường. Quỹ bình ổn giá xăng dầu là một trong những công cụ quan trọng để hạn chế những cú sốc giá quá lớn trong ngắn hạn. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng mục tiêu của Quỹ không phải là can thiệp trong mọi biến động của thị trường. Công cụ này chủ yếu được sử dụng nhằm giảm bớt tác động khi giá nhiên liệu tăng mạnh, tránh gây áp lực đột ngột lên chi phí sản xuất và lạm phát.

Bên cạnh đó, các chính sách thuế và phí liên quan đến xăng dầu cũng có thể được điều chỉnh linh hoạt trong từng giai đoạn nhằm hỗ trợ doanh nghiệp và người dân khi chi phí năng lượng tăng cao. Những biện pháp này nếu được thực hiện hợp lý sẽ góp phần ổn định thị trường, đồng thời giảm bớt gánh nặng cho nền kinh tế.

Nhiều mặt hàng xăng dầu và nguyên liệu sản xuất xăng dầu được giảm thuế suất thuế nhập khẩu về 0% nhằm hỗ trợ nguồn cung và ổn định thị trường năng lượng. Ảnh: ST

Phóng viên: Về dài hạn, xin ông cho biết, Việt Nam cần làm gì để vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa tận dụng cơ hội chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng bền vững hơn?

TS. Nguyễn Trí Hiếu: Trong dài hạn, giải pháp căn cơ nhất vẫn là nâng cao năng lực tự chủ về năng lượng. Điều này bao gồm cả việc phát triển các dự án lọc hóa dầu trong nước để giảm phụ thuộc vào nguồn cung sản phẩm xăng dầu nhập khẩu.

Thực tế hiện nay, Việt Nam vẫn tồn tại một nghịch lý là khai thác và xuất khẩu dầu thô, sau đó lại nhập khẩu các sản phẩm xăng dầu đã qua chế biến. Việc nâng cao năng lực chế biến trong nước sẽ giúp cải thiện chuỗi giá trị năng lượng và tăng tính chủ động cho thị trường.

Những định hướng phát triển các trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quy mô lớn là bước đi mang tính chiến lược. Khi năng lực chế biến được mở rộng, Việt Nam sẽ có điều kiện tốt hơn để ổn định nguồn cung trong nước, đồng thời nâng cao khả năng ứng phó trước các cú sốc năng lượng toàn cầu.

Tuy vậy, tự chủ năng lượng không chỉ dừng ở năng lượng hóa thạch. Trong bối cảnh xu hướng chuyển đổi năng lượng đang diễn ra trên toàn thế giới, Việt Nam cũng cần tiếp tục đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo và các nguồn năng lượng sạch.

Ở góc độ quản trị rủi ro, một yếu tố rất quan trọng là xây dựng các kịch bản ứng phó với khủng hoảng năng lượng ngay từ sớm. Nhiều quốc gia đã thiết lập những cơ chế chuyên trách để theo dõi rủi ro và chuẩn bị sẵn các phương án điều hành trong từng tình huống.

Việc chuẩn bị các kịch bản từ trước sẽ giúp cơ quan quản lý phản ứng nhanh hơn khi thị trường xuất hiện biến động lớn. Thay vì chờ đến khi khủng hoảng xảy ra mới tìm giải pháp, cách tiếp cận chủ động sẽ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực và bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, những biến động của thị trường năng lượng cũng đặt ra yêu cầu phải thích ứng nhanh hơn. Các doanh nghiệp cần chủ động xây dựng kế hoạch tiết kiệm năng lượng, tối ưu hóa quy trình vận hành và giảm thiểu lãng phí trong sản xuất.

Bên cạnh đó, việc tìm kiếm các nguồn năng lượng thay thế cũng là hướng đi cần thiết. Chuyển đổi sang các giải pháp năng lượng xanh không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch mà còn tạo lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng được coi trọng.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!