Tái cấu trúc không gian gắn với Bộ tiêu chí mới

Tính đến tháng 4/2026, toàn tỉnh Thanh Hóa có 102 xã và 853 thôn, bản miền núi đạt chuẩn nông thôn mới; 588 thôn, bản đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu.

Nông thôn mới và bài toán lớn về tổ chức không gian phát triển

Năm 2025, dù không sáp nhập cấp tỉnh, Thanh Hóa vẫn thực hiện một cuộc cải cách sâu rộng tại cấp cơ sở. Sau khi hoàn tất quá trình sắp xếp, tỉnh Thanh Hóa hiện có 166 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 147 xã và 19 phường; trong đó có 126 xã, 19 phường hình thành sau sắp xếp quy định tại Điều 1 Nghị quyết số 1686/NQ-UBTVQH15 năm 2025. Việc tinh giảm này giúp tăng cường nguồn lực đầu tư cho các xã phường mới, đảm bảo hạ tầng đồng bộ và hiệu quả quản lý cao hơn.

Sau sắp xếp, nhiều xã mới được hình thành với quy mô lớn hơn, dân cư đông hơn và phạm vi quản lý rộng hơn. Đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức đối với công tác xây dựng nông thôn mới.

Việc mở rộng địa bàn tạo điều kiện để các địa phương quy hoạch lại không gian phát triển theo hướng đồng bộ hơn. Hệ thống giao thông liên thôn, liên xã được kết nối liền mạch, hình thành mạng lưới hạ tầng thuận lợi cho lưu thông hàng hóa, giảm chi phí vận chuyển, thúc đẩy phát triển thương mại và dịch vụ.

Trong giai đoạn này, hàng nghìn công trình hạ tầng thiết yếu được đầu tư, nâng cấp: hơn 3.500 km đường giao thông nông thôn, 1.000 km kênh mương, 3.495 phòng học, 92 chợ nông thôn, 105 trạm y tế xã và hơn 58.000 ngôi nhà dân cư được chỉnh trang.

Nhiều nơi tận dụng lợi thế diện tích rộng để xây dựng các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, liên kết với doanh nghiệp trong tiêu thụ nông sản, phát triển các sản phẩm OCOP đặc trưng gắn với lợi thế địa phương. Đến nay, Thanh Hóa đã có 645 sản phẩm OCOP được công nhận, trong đó có 2 sản phẩm đạt 5 sao cấp quốc gia là Nước mắm Lê Gia và Mắm tôm Lê Gia; còn lại là 59 sản phẩm 4 sao và 584 sản phẩm 3 sao.

Bên cạnh những cơ hội, việc mở rộng địa bàn cũng mang tới nhiều thách thức. Theo kết quả khảo sát về việc duy trì mức độ đạt chuẩn các tiêu chí nông thôn mới đối với các xã mới được hình thành của Văn phòng Điều phối nông thôn mới tỉnh Thanh Hóa, thì số xã chưa đạt chuẩn nông thôn mới vẫn chủ yếu tập trung ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa với 71/75 xã, chiếm tới 94,67% số xã chưa đạt chuẩn toàn tỉnh. Tình trạng này cho thấy, xây dựng nông thôn mới tỉnh Thanh Hóa đang đối mặt với bài toán lớn về tổ chức không gian phát triển, năng lực quản trị địa phương và khả năng thích ứng với mô hình hành chính mới thay vì bài toán về nguồn lực đầu tư trước đó.

Bà Phan Thị Hà, Chủ tịch UBND xã Ngọc Liên, cho biết: "Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã có 41 thôn, làng; 15 trường học; 5 trạm y tế. Địa bàn rộng hơn, dân cư phân tán nhưng cũng tạo điều kiện để địa phương quy hoạch lại sản xuất và hạ tầng theo hướng đồng bộ. Tuy nhiên, nguồn nhân lực tại địa phương còn hạn chế, trong khi nhiều chỉ tiêu, tiêu chí chưa có hoặc đã xuống cấp, không đáp ứng yêu cầu hiện nay”.

Bên cạnh đó, với yêu cầu cao hơn từ Bộ tiêu chí quốc gia giai đoạn mới, các địa phương phải đáp ứng các tiêu chuẩn về tính “bền vững, hiện đại, thông minh và đáng sống”. Bối cảnh mới đòi hỏi quá trình xây dựng nông thôn mới tại tỉnh Thanh Hóa không thể chỉ dựa vào những cách làm cũ, mà cần sự đổi mới toàn diện cả về tư duy, cơ chế và phương thức tổ chức thực hiện.

Giai đoạn mới và hành trình nâng cao chất lượng sống của người dân

Tính đến tháng 4/2026, toàn tỉnh Thanh Hóa có 102 xã và 853 thôn, bản miền núi đạt chuẩn nông thôn mới; 588 thôn, bản đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu; 674 sản phẩm OCOP được công nhận. Đây là nền tảng quan trọng để tỉnh bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn.

Theo định hướng giai đoạn 2026-2030, toàn tỉnh Thanh Hóa phấn đấu có ít nhất 65% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, tương đương 96 xã; trong đó có khoảng 10 xã đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại. Riêng năm 2026, toàn tỉnh có 12 xã đăng ký phấn đấu đạt chuẩn nông thôn mới. Đây không chỉ là chỉ tiêu về số lượng mà còn thể hiện quyết tâm của các xã chuyển mạnh từ phát triển theo bề rộng sang chiều sâu, lấy chất lượng và tính bền vững làm trọng tâm.

Trong giai đoạn mới, xây dựng nông thôn mới không chỉ là hoàn thành bộ tiêu chí, mà còn là hành trình nâng cao chất lượng sống của người dân, xây dựng những miền quê đáng sống, hiện đại nhưng vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống.

Để đáp ứng các yêu cầu trong bối cảnh mới, tỉnh Thanh Hóa đã có những điều chỉnh phù hợp. Ngay sau khi Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, tỉnh Thanh Hóa đã ban hành các văn bản hướng dẫn thực hiện theo hướng đồng bộ, thống nhất, phù hợp với mô hình tổ chức hành chính 2 cấp (tỉnh - xã).

Trong giai đoạn mới, các tiêu chí xây dựng nông thôn mới được xác định tập trung vào các yếu tố như: Bền vững, hiện đại, thông minh và đáng sống. Trọng tâm chuyển từ đạt chuẩn sang nâng cao chất lượng, gắn với nông nghiệp xanh, chuyển đổi số, nâng cao thu nhập và đời sống nông dân. Như vậy, điểm mới của Chương trình xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn 2026–2030 là sự gắn kết chặt chẽ giữa nông thôn mới với kinh tế xanh và chuyển đổi số.

Theo Văn phòng Điều phối nông thôn mới tỉnh Thanh Hóa, trong tiến trình này, vai trò chủ thể của người dân tiếp tục được xác định là yếu tố then chốt. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể tham gia từ khâu lập kế hoạch, tổ chức thực hiện đến giám sát chương trình. Cùng với đó, doanh nghiệp được tạo môi trường thuận lợi để đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn, tạo sinh kế, việc làm và thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững.

Với việc chuyển dịch từ tư duy “đạt chuẩn” sang “nâng chất”, Thanh Hóa đang kỳ vọng mô hình nông thôn mới mới sẽ không chỉ dừng lại ở các chỉ số hành chính, mà trở thành động lực tăng trưởng mới, tạo ra những vùng nông thôn có khả năng cạnh tranh cao, thu hút đầu tư và giữ chân nguồn nhân lực chất lượng tại địa phương.