Sàn giao dịch tín chỉ carbon: Hoàn thiện cấu trúc thị trường trước giờ vận hành

Ảnh minh họa. Nguồn: Internet

Thị trường giao dịch tín chỉ carbon được Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh cần sớm triển khai và vận hành hiệu quả khi định hướng nhiệm vụ của ngành chứng khoán năm 2026 tại Lễ đánh cồng khai trương giao dịch đầu Xuân ngày 24/2/2026.

Thông điệp này cho thấy quá trình chuẩn bị không dừng ở chủ trương. Lần đầu tiên, nghĩa vụ phát thải khí nhà kính – vốn được quản lý theo cơ chế hành chính – được thiết kế để vận hành theo cơ chế thị trường. Điều đó đồng nghĩa dữ liệu phát thải phải được chuẩn hóa, xác nhận, cấp mã và ghi nhận trong hệ thống giao dịch như một loại tài sản có thể chuyển nhượng. Câu hỏi lúc này không còn là có triển khai hay không, mà là cấu trúc thị trường đã được hoàn thiện đến đâu trước khi bước vào vận hành chính thức.

Hàng hóa trên sàn là gì và ai sẽ tham gia?

Cơ sở pháp lý cho việc hình thành thị trường carbon đã được xác lập tại Điều 139 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, trong đó quy định tổ chức và phát triển thị trường carbon trong nước. Lộ trình triển khai tiếp tục được cụ thể hóa tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP, quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn, bao gồm phân bổ hạn ngạch phát thải và cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon.

Theo đó, hàng hóa trên sàn giao dịch tín chỉ carbon gồm hai nhóm: hạn ngạch phát thải khí nhà kính do Nhà nước phân bổ cho doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát và tín chỉ carbon được tạo ra từ các dự án giảm hoặc hấp thụ phát thải.

Hạn ngạch phát thải được hiểu là quyền phát thải trong giới hạn cho phép. Doanh nghiệp phát thải thấp hơn mức được phân bổ có thể chuyển nhượng phần dư; ngược lại, nếu vượt hạn mức, doanh nghiệp phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ để bù trừ. Trong khi đó, các dự án trồng rừng, năng lượng tái tạo, cải tiến công nghệ… sau khi đáp ứng yêu cầu đo lường – báo cáo – thẩm định (MRV) và được ghi nhận trong hệ thống đăng ký quốc gia sẽ được cấp tín chỉ để giao dịch.

Việc phê duyệt và phân bổ tổng hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025–2026, tập trung vào các ngành có mức phát thải lớn như nhiệt điện, thép và xi măng, đánh dấu bước chuyển từ chính sách định hướng sang nghĩa vụ định lượng. Khi nghĩa vụ tuân thủ đã được xác lập cụ thể, cầu thị trường hình thành trên cơ sở pháp lý rõ ràng, thay vì dựa vào cam kết tự nguyện như thị trường carbon quốc tế tự do.

Trong giai đoạn đầu, thị trường chủ yếu dành cho các doanh nghiệp thuộc diện kiểm soát phát thải và các chủ dự án đủ điều kiện phát hành tín chỉ. Việc chưa mở rộng cho nhà đầu tư cá nhân phản ánh định hướng ưu tiên ổn định cơ chế tuân thủ trước khi tính đến mở rộng phạm vi tham gia.

Cơ chế giao dịch được thiết kế thế nào để hạn chế rủi ro?

Theo lộ trình quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP, thị trường carbon trong nước sẽ được thí điểm đến hết năm 2028, trước khi vận hành chính thức từ năm 2029 với cơ chế đầy đủ hơn, bao gồm cả đấu giá hạn ngạch. Giai đoạn hiện nay vì vậy mang tính thử nghiệm có kiểm soát.

Trong thiết kế vận hành, một trong những nguyên tắc quan trọng là áp dụng cơ chế đảm bảo tiền trước (prefunding). Theo đó, bên mua phải có đủ tiền trong tài khoản trước khi giao dịch được thực hiện, nhằm hạn chế rủi ro thanh toán và tranh chấp hậu giao dịch. Với một thị trường hoàn toàn mới, ưu tiên đặt vào an toàn hệ thống được xem là điều kiện tiên quyết để hình thành niềm tin.

Song song với đó là các giới hạn kỹ thuật về bù trừ và vay mượn hạn ngạch. Căn cứ theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP, doanh nghiệp được sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% tổng hạn ngạch được phân bổ. Quy định này nhằm bảo đảm doanh nghiệp vẫn phải đầu tư giải pháp giảm phát thải thực chất thay vì chỉ dựa vào việc mua tín chỉ.

Ngoài ra, cơ chế cho phép vay mượn tối đa 15% hạn ngạch của năm sau để sử dụng cho năm trước được thiết kế nhằm hỗ trợ doanh nghiệp xử lý biến động phát thải ngắn hạn mà không gây xáo trộn thị trường. Những “van kỹ thuật” này giúp thị trường hình thành giao dịch nhưng vẫn giữ được mục tiêu cốt lõi là giảm phát thải bền vững.

Có thể thấy, thiết kế hiện nay đặt trọng tâm vào kỷ luật vận hành và độ tin cậy của dữ liệu phát thải, thay vì theo đuổi thanh khoản bằng mọi giá.

Hạ tầng vận hành đang được hoàn thiện ra sao?

Để thị trường tín chỉ carbon có thể đi vào vận hành, chuỗi hạ tầng kỹ thuật phải được thiết lập đồng bộ. Theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP, hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được quản lý trong hệ thống đăng ký quốc gia do cơ quan môi trường vận hành. Tại đây, dữ liệu được xác nhận, cập nhật và cấp mã định danh. Chỉ các hạn ngạch và tín chỉ đã được ghi nhận hợp lệ mới đủ điều kiện đưa vào giao dịch.

Từ hệ thống đăng ký, sản phẩm được kết nối với hạ tầng giao dịch thông qua các thành viên thị trường. Nghĩa vụ thanh toán tiền được thực hiện qua ngân hàng thanh toán, trong khi quyền sở hữu hạn ngạch hoặc tín chỉ được ghi nhận tại hệ thống lưu ký. Cơ chế này tương đồng với mô hình giao dịch – thanh toán – lưu ký của thị trường chứng khoán, bảo đảm tính minh bạch và khả năng giám sát.

Điểm đáng chú ý là sàn carbon không được xây dựng như một hệ thống tách biệt hoàn toàn mới, mà được tích hợp vào hạ tầng thị trường vốn hiện hữu. Cách tiếp cận này giúp giảm thiểu rủi ro kỹ thuật và tận dụng kinh nghiệm quản lý của hệ thống chứng khoán.

Trao đổi bên lề sự kiện ngày 24/2, bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), cho biết UBCKNN đã được giao nhiệm vụ xây dựng và vận hành thị trường tín chỉ carbon trong năm nay. Cơ quan này đang phối hợp với các đơn vị liên quan để hoàn thiện cơ chế và từng bước đưa thị trường vào hoạt động. Như vậy, quá trình chuẩn bị đã chuyển từ xây dựng khung pháp lý sang hoàn thiện cấu trúc vận hành thực tế.

Yêu cầu “vận hành hiệu quả” mà Bộ trưởng Bộ Tài chính đặt ra trước hết phải được hiểu là bảo đảm hệ thống ổn định, dữ liệu phát thải được kiểm soát chặt và thanh toán an toàn. Ở giai đoạn đầu, thành công không nằm ở quy mô giao dịch, mà ở kỷ luật và tính minh bạch của thị trường.

Nếu giai đoạn thí điểm đến năm 2028 chứng minh được điều đó, sàn giao dịch tín chỉ carbon có thể từng bước hình thành một lớp tài sản mới trong cấu trúc thị trường vốn, mở đường cho dòng vốn xanh phát triển.