 |
| Nhu cầu đầu tư rất lớn trong khi nguồn lực ngân sách có giới hạn đang đặt ra bài toán huy động vốn dài hạn, |
Hệ thống đường bộ cao tốc Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khi yêu cầu không chỉ dừng ở mở rộng mạng lưới mà còn phải hoàn thiện các tuyến hiện hữu, nâng cao năng lực vận tải và tăng cường kết nối giữa các vùng kinh tế. Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư rất lớn trong khi nguồn lực ngân sách có giới hạn đang đặt ra bài toán huy động vốn dài hạn, đặc biệt thông qua phương thức đối tác công tư (PPP).
Tại Hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026 - 2030 do Bộ Xây dựng tổ chức ngày 29/9, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, sau hơn 25 năm phát triển, cả nước đã đưa vào khai thác 3.345km đường bộ cao tốc, vượt mục tiêu 3.000km của giai đoạn 2021 - 2025. Cùng với đó, khoảng 1.252km đang được triển khai thi công.
Đặc biệt, tuyến cao tốc Bắc - Nam phía Đông dài hơn 2.000km, từ Lạng Sơn đến Cà Mau, đã cơ bản được nối thông, từng bước hình thành trục giao thông xương sống, góp phần tăng cường kết nối giữa các vùng miền.
Theo Bộ trưởng, quá trình phát triển cao tốc cũng ghi nhận sự thay đổi trong mô hình huy động nguồn lực. Từ chỗ Nhà nước đảm nhận toàn bộ vốn đầu tư, hệ thống cao tốc từng bước có sự tham gia của doanh nghiệp nhà nước, sau đó chuyển sang kết hợp đầu tư công với PPP và hiện nay tiếp tục đẩy mạnh phương thức này gắn với phân cấp, phân quyền cho địa phương.
Tính riêng từ năm 2021 đến nay, tổng vốn huy động thông qua phương thức PPP để đầu tư 17 dự án BOT đạt 444.571 tỷ đồng. Kết quả này cho thấy khả năng thu hút nguồn lực xã hội vào phát triển hạ tầng giao thông khi có cơ chế, chính sách phù hợp.
 |
| Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh. |
Tuy nhiên, theo quy hoạch, mục tiêu đặt ra là hoàn thành trên 5.000km đường bộ cao tốc vào năm 2030. Để thực hiện, trong giai đoạn 2026 - 2030, cả nước dự kiến xây dựng mới 2.829km, đồng thời mở rộng, hoàn thiện 1.187km đường cao tốc hiện hữu.
Tổng nhu cầu vốn cho các nhiệm vụ này ước tính khoảng 1.269.000 tỷ đồng. Trong đó, nguồn lực đã được cân đối, bố trí từ ngân sách nhà nước và cam kết của nhà đầu tư khoảng 423.000 tỷ đồng; phần vốn cần tiếp tục cân đối, huy động lên tới 846.000 tỷ đồng.
Trong bối cảnh đó, Bộ Xây dựng đã xác định danh mục 29 dự án đường bộ cao tốc ưu tiên xúc tiến, kêu gọi đầu tư theo phương thức PPP giai đoạn 2026 - 2030, với tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 922.812 tỷ đồng.
Theo ông Lê Văn Đạt, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ (Bộ Xây dựng), danh mục tập trung vào các tuyến cao tốc hiện hữu cần mở rộng hoàn chỉnh; các tuyến thuộc hành lang kinh tế, vùng động lực, cực tăng trưởng; những dự án có nhu cầu vận tải lớn và khả năng kết nối liên vùng, trung tâm kinh tế, cảng biển, khu kinh tế.
Trong số này có nhiều dự án quy mô lớn như đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội dài khoảng 225km, sơ bộ tổng mức đầu tư 125.613 tỷ đồng; mở rộng Vành đai 3 TP. Hồ Chí Minh từ 4 làn xe hạn chế lên 8 làn xe, tổng mức đầu tư khoảng 38.000 tỷ đồng.
Đáng chú ý, đối với cao tốc Bắc - Nam phía Đông, Bộ Xây dựng đang nghiên cứu phương án mở rộng 15 dự án thành phần đã hoàn thành đầu tư công, với tổng chiều dài 966km, thông qua việc tổ chức thành 2 dự án lớn theo phương thức PPP, hợp đồng BOT.
Theo ông Lê Văn Đạt, trong giai đoạn tới, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt, trong khi phương thức PPP cần được lựa chọn trên cơ sở tính khả thi tài chính, dòng tiền, khả năng hoàn vốn và cơ chế phân chia rủi ro phù hợp giữa Nhà nước và nhà đầu tư.
Bên cạnh danh mục dự án, khả năng thu xếp nguồn vốn dài hạn được xác định là một trong những vấn đề quan trọng đối với việc triển khai PPP trong lĩnh vực hạ tầng giao thông.
Ông Trần Hoài Nam, Phó Giám đốc Khối Khách hàng doanh nghiệp VietinBank cho biết, các dự án BOT giao thông thường có nhu cầu vốn đầu tư ban đầu lớn, trong khi thời gian hoàn vốn kéo dài và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nhà đầu tư chỉ có thể đáp ứng một phần nhu cầu thông qua vốn chủ sở hữu và vốn Nhà nước tham gia; phần còn lại phải huy động từ tín dụng cùng các nguồn vốn dài hạn khác.
Với những dự án quy mô lớn, việc một ngân hàng đơn lẻ cung cấp phần lớn vốn vay sẽ tạo áp lực về giới hạn cấp tín dụng, thanh khoản, vốn tự có và mức độ tập trung rủi ro. Vì vậy, các ngân hàng thương mại cần phát huy vai trò thu xếp vốn, tổ chức đồng tài trợ và phân tán rủi ro.
Thực tế, tại thời điểm ngày 31/8/2026, tổng dư nợ quy đổi của các dự án PPP tại VietinBank đạt 36.215 tỷ đồng, phân bổ tại 26 dự án/khách hàng, tương đương 1,72% tổng dư nợ của ngân hàng.
Đáng chú ý, ngày 30/6/2026, VietinBank đã cấp giới hạn tín dụng 5.400 tỷ đồng cho dự án cao tốc TP. Hồ Chí Minh - Trung Lương - Mỹ Thuận, tham gia cùng 5 ngân hàng thương mại khác. Tổng vốn cho vay của dự án là 27.092 tỷ đồng.
Theo đại diện VietinBank, ngân hàng không chỉ cung cấp vốn mà còn tham gia quản trị, giám sát dòng tiền trong toàn bộ vòng đời dự án. Ở giai đoạn xây dựng, trọng tâm là các rủi ro về giải phóng mặt bằng, chậm tiến độ, tăng tổng mức đầu tư, năng lực nhà thầu và khả năng góp đủ vốn chủ sở hữu.
Khi dự án chuyển sang vận hành, việc giám sát tập trung vào lưu lượng phương tiện, doanh thu, chính sách giá, phí, chi phí vận hành và khả năng trả nợ.
Đại diện VietinBank cho rằng, sau khi dự án hoàn thành, đi vào vận hành ổn định, rủi ro xây dựng được loại bỏ và dòng tiền thực tế đã được kiểm chứng, có thể nghiên cứu tái cấp vốn một phần thông qua trái phiếu dự án hoặc quỹ đầu tư hạ tầng. Đây cũng là hướng tiếp cận nhằm mở rộng nguồn vốn dài hạn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào tín dụng ngân hàng trong suốt thời gian thực hiện dự án.
Để thúc đẩy đầu tư PPP, ông Trần Hoài Nam kiến nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế chia sẻ rủi ro, đẩy nhanh việc xác định doanh thu giảm, kiểm toán doanh thu, xác định giá trị chia sẻ và bố trí nguồn ngân sách kịp thời để tháo gỡ khó khăn cho các dự án.
Ở góc độ cơ quan quản lý, bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Chánh Văn phòng PPP, Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính) cho biết, từ khi Luật PPP có hiệu lực đến nay, đã có 30 dự án được quyết định chủ trương đầu tư, trong đó 12 dự án đã ký kết hợp đồng.
 |
| Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Chánh Văn phòng PPP, Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính). |
Trong số này, có 24 dự án áp dụng loại hợp đồng BOT với tổng mức đầu tư khoảng 390.000 tỷ đồng. Theo đại diện Bộ Tài chính, mỗi đồng vốn Nhà nước tham gia đã huy động được gần 3 đồng vốn ngoài ngân sách, qua đó phát huy vai trò vốn mồi của nguồn lực Nhà nước.
Để tăng hiệu quả huy động vốn, đại diện Bộ Tài chính cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về PPP, cơ chế chia sẻ rủi ro và rút ngắn trình tự, thủ tục chuẩn bị dự án, đồng thời tăng cường hậu kiểm trong quá trình thực hiện.
Một trong những yêu cầu quan trọng là nâng cao chất lượng đánh giá, lựa chọn dự án, bảo đảm hiệu quả tài chính và khả năng hoàn vốn khi triển khai theo phương thức PPP. Đối với những dự án cần thực hiện nhưng không bảo đảm hiệu quả tài chính, có thể nghiên cứu phương án đầu tư công, sau đó nhượng quyền thu phí theo hình thức O&M hoặc hình thức phù hợp khác.
Cùng với đó, cần nghiên cứu chính sách ưu tiên bố trí vốn Nhà nước tham gia dự án PPP, hoàn thiện chính sách tín dụng, đặc biệt là tín dụng ưu đãi của Nhà nước, tạo điều kiện để nhà đầu tư huy động nguồn vốn vay ngoài phần vốn chủ sở hữu.
Liên quan đến vấn đề này, Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách theo hướng minh bạch, rõ ràng, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.
Để các cam kết tại hội nghị sớm được cụ thể hóa thành dự án và hợp đồng, Bộ trưởng đề nghị Bộ Xây dựng cùng các bộ, ngành khẩn trương rà soát, tháo gỡ khó khăn về thủ tục; triển khai hiệu quả cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu theo Luật PPP và đẩy mạnh phân cấp gắn với tăng cường hậu kiểm.
Đối với các địa phương, cần phát huy vai trò cơ quan có thẩm quyền, quyết liệt giải phóng mặt bằng, bảo đảm tiến độ bàn giao và chủ động nguồn vật liệu. Các tổ chức tín dụng nghiên cứu xây dựng những gói tín dụng trung, dài hạn phù hợp với đặc thù dự án PPP; nhà đầu tư chủ động nghiên cứu hồ sơ, khảo sát thực địa và đề xuất phương án đầu tư phù hợp.
Bộ Xây dựng cũng cam kết duy trì cơ chế đối thoại, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương, tổ chức tín dụng và nhà đầu tư để kịp thời tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai các dự án cao tốc.
Theo đánh giá, với nhu cầu huy động nguồn lực rất lớn trong giai đoạn 2026 - 2030, việc mở rộng dòng vốn dài hạn, hoàn thiện cơ chế chia sẻ rủi ro và nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án được xác định là những điều kiện quan trọng để thu hút hiệu quả hơn nguồn lực ngoài ngân sách vào phát triển hạ tầng giao thông.
