Đưa dữ liệu thành động lực mở rộng thị trường cho hợp tác xã

Diễn đàn chuyển đổi số trong hợp tác xã: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường.

Chuyển đổi số phải bắt đầu từ bài toán của hợp tác xã

Sáng 7/10, tại Hà Nội, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam phối hợp với các đơn vị tổ chức Diễn đàn “Chuyển đổi số trong hợp tác xã: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường”. Sự kiện đặt trọng tâm vào cách thức giúp hợp tác xã ứng dụng công nghệ sát nhu cầu, tạo lập dữ liệu, đổi mới quản trị, mở rộng đầu ra cho sản phẩm.

Theo bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, câu hỏi hiện nay cần chuyển từ “có cần chuyển đổi số” sang hợp tác xã bắt đầu từ đâu, cần hỗ trợ gì, ai đồng hành, nguồn lực lấy từ đâu. Quan trọng hơn, quá trình ấy phải trả lời được giá trị thực tế đem lại cho hợp tác xã, thành viên sau mỗi khoản đầu tư.

Thực tế cho thấy khoảng cách giữa việc sở hữu thiết bị số với năng lực ứng dụng vào hoạt động sản xuất, kinh doanh còn khá lớn. Khảo sát của Viện Khoa học Kinh tế hợp tác ghi nhận chỉ số trưởng thành chuyển đổi số của khu vực kinh tế tập thể đạt khoảng 29,5%, tương ứng mức “Bắt đầu”, phản ánh dư địa cải thiện còn rất rộng.

Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam phát biểu tại Diễn đàn.

Từ thực trạng này, bà Cao Xuân Thu Vân cho rằng hợp tác xã cần xuất phát từ vấn đề thực tế thay vì câu hỏi “mua công nghệ gì”. Lộ trình chuyển đổi số cần xoay quanh ba trụ cột gồm dữ liệu, quản trị, thị trường. Công nghệ tạo ra giá trị khi giúp giảm chi phí, nâng năng suất, kiểm soát chất lượng, hỗ trợ quyết định nhanh hơn.

Dữ liệu vì thế trở thành nền móng. Với hợp tác xã, nguồn tài nguyên này hiện diện ngay trong thông tin thành viên, vùng nguyên liệu, mùa vụ, quy trình sản xuất, sản lượng, chất lượng, chi phí, khách hàng, nhu cầu thị trường. Khi được chuẩn hóa, dữ liệu giúp hợp tác xã hiểu rõ năng lực sản xuất, minh bạch sản phẩm, thực hiện truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu của người mua.

Dùng chung nền tảng, giảm chi phí chuyển đổi số

Theo ông Trịnh Anh Tuấn, Viện Khoa học Kinh tế hợp tác, tỷ lệ thành viên hợp tác xã sử dụng smartphone đạt 4,67/5 điểm, tạo thuận lợi cho thương mại điện tử. Tuy nhiên, nhân viên sử dụng máy tính phục vụ công việc đạt 1,46 điểm. Mức độ đào tạo công nghệ thông tin cũng rất thấp, cho thấy khoảng trống lớn về kỹ năng số tại cơ sở.

Bức tranh ứng dụng số cũng cho thấy nhiều chỉ tiêu còn ở giai đoạn đầu. Điểm trung bình về mức độ chuyển đổi số đạt 1,28/5; dịch vụ ngân hàng trực tuyến đạt 1,44 điểm; giao tiếp khách hàng qua môi trường số đạt 1,37 điểm. Tần suất sử dụng sàn thương mại điện tử đạt 1,24 điểm, doanh thu từ thương mại điện tử đạt 1,2 điểm.

Từ kết quả khảo sát, ông Trịnh Anh Tuấn đề xuất tăng hỗ trợ nhân lực, đào tạo công nghệ thông tin, hạ tầng, thiết bị, phần mềm, tiêu chuẩn sản phẩm, thương hiệu, quảng bá, tài chính, logistics. Liên minh Hợp tác xã Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái chuyển đổi số dùng chung, phát triển các mô hình điểm, qua đó giúp hợp tác xã lựa chọn giải pháp phù hợp với năng lực thực tế.

Ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ phát biểu tại Diễn đàn.

Ở góc độ chính sách, ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho rằng hợp tác xã cần xác định rõ chính sách đang có hiệu lực, nền tảng dữ liệu có thể dùng chung, điều kiện cần chuẩn bị để tiếp cận hỗ trợ. Cách tiếp cận này giúp nguồn lực đầu tư đi đúng nhu cầu, tránh chạy theo công nghệ.

Theo ông Hoàng Hữu Hạnh, lợi ích chuyển đổi số đã thể hiện khá rõ ở đầu ra. Khoảng 35% hợp tác xã ứng dụng truy xuất nguồn gốc; giá trị nông sản có thể tăng 15-20% khi vào bán lẻ hiện đại, xuất khẩu; doanh thu kênh số bình quân tại các hợp tác xã đã chuyển đổi số đạt 12%. Tuy nhiên, tỷ lệ sử dụng phần mềm quản trị mới đạt 15%.

Từ đó, nguyên tắc “dùng chung trước, đầu tư riêng sau” được đặt ra nhằm giảm gánh nặng tài chính cho hợp tác xã. Giải pháp thuê theo tháng, có khả năng xuất dữ liệu, hỗ trợ tại chỗ, bảo đảm an toàn dữ liệu được ưu tiên. Với từng mức trưởng thành số, hợp tác xã cần lựa chọn gói hỗ trợ phù hợp thay vì đầu tư dàn trải ngay từ đầu.

Minh bạch dữ liệu để mở rộng thị trường

Bài toán dữ liệu càng trở nên cấp thiết khi thị trường nâng yêu cầu về truy xuất nguồn gốc. Ông Đào Ngọc Tuất, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, lưu ý mã QR mới là cửa sổ tra cứu; giá trị cốt lõi nằm ở dữ liệu phía sau, được ghi nhận xuyên suốt từ sản xuất tới tiêu thụ.

Số liệu từ Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản cho thấy khoảng cách đáng kể giữa đăng ký với dữ liệu thực chất. Đến ngày 31/8/2026, trong 793.623 sản phẩm đăng ký, 158.451 sản phẩm có đầy đủ thông tin truy xuất, tương đương 20%. Trong 3.013 nông hộ đăng ký, 36 hộ cung cấp đủ dữ liệu, tương ứng tỷ lệ 1,2%.

Ông Đào Ngọc Tuất, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phát biểu tại Diễn đàn.

Áp lực từ thị trường đang thúc đẩy hợp tác xã phải thay đổi nhanh hơn. Thí điểm truy xuất nguồn gốc sầu riêng trong nửa đầu năm 2026 với 255 vùng trồng, 149 doanh nghiệp, 547 nông hộ, 919 lô hàng đã giúp thời gian từ thu hái tới thông quan giảm từ 15-20 ngày xuống còn 6-11 ngày nhờ quản lý dữ liệu đồng bộ.

Theo ông Đào Ngọc Tuất, hợp tác xã giữ vai trò trung tâm trong hướng dẫn thành viên ghi nhật ký canh tác, tập hợp dữ liệu lô hàng, kết nối cơ quan quản lý, nhà cung cấp công nghệ, doanh nghiệp bao tiêu. Khi dữ liệu sản xuất có lịch sử minh bạch, hợp tác xã có thêm cơ sở tiếp cận chuỗi siêu thị, rút ngắn thủ tục hải quan, hỗ trợ quá trình thẩm định vốn vay.

Nhìn rộng hơn, chuyển đổi số của hợp tác xã cần được đánh giá bằng giá trị kinh tế tạo ra thay vì số lượng phần mềm được triển khai. Dữ liệu phải trở thành tài sản, công nghệ đóng vai trò công cụ, thị trường là đích đến. Khi quản trị hiệu quả hơn, chi phí giảm, sản phẩm minh bạch, đầu ra mở rộng, chuyển đổi số mới thực sự tạo động lực cho kinh tế tập thể.