Bảo vệ sở hữu trí tuệ, củng cố sức cạnh tranh của nền kinh tế số

Hội thảo giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa.

“Siêu lợi nhuận” từ hàng giả gây sức ép lên môi trường kinh doanh

Chia sẻ tại Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa”, diễn ra ngày 1/10, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, giai đoạn 2021-2025, lực lượng Quản lý thị trường đã xử lý gần 20.000 vụ vi phạm. Tuy vậy, theo đánh giá của ông, con số này chưa phản ánh đầy đủ quy mô hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Ở góc độ kinh tế, lợi nhuận được xác định là một trong những nguyên nhân sâu xa thúc đẩy vi phạm. Để đưa một sản phẩm chất lượng ra thị trường, doanh nghiệp có thể phải dành nhiều năm đầu tư nghiên cứu, công nghệ, thiết kế, quảng bá thương hiệu. Khi sản phẩm tạo dựng được thị trường, các đối tượng vi phạm có thể sao chép để thu lợi nhanh.

Theo ông Nguyễn Đức Lê, lợi nhuận từ hoạt động này có thể gấp nhiều lần. Trong khi doanh nghiệp chân chính phải bỏ nguồn lực để nghiên cứu, sản xuất, kiểm soát chất lượng, xây dựng uy tín, đối tượng làm giả có thể tận dụng thành quả đó để giảm chi phí. Điều này tạo ra cạnh tranh thiếu lành mạnh, gây sức ép lên doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Một yếu tố khác đến từ hành vi tiêu dùng. Hàng giả có mức giá thấp, dễ mua, dễ tiếp cận khiến một bộ phận người tiêu dùng vẫn lựa chọn dù nhận biết nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Bên cạnh đó, một số doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm phối hợp với cơ quan chức năng trong ngăn chặn sản xuất, kinh doanh hàng giả.

Ông Nguyễn Đức Dũng Trưởng phòng Thanh tra và Giải quyết khiếu nại, Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ

Thực tế này đặt ra bài toán lớn đối với môi trường kinh doanh. Khi thành quả đầu tư cho sáng tạo có thể bị sao chép, lợi ích kinh tế từ tài sản trí tuệ có nguy cơ suy giảm. Bởi vậy, tăng hiệu quả bảo hộ, xử lý vi phạm có ý nghĩa đối với việc bảo vệ doanh nghiệp, khuyến khích đầu tư cho công nghệ, thương hiệu, sản phẩm mới.

Năm 2026 cũng đánh dấu những thay đổi đáng chú ý trong khuôn khổ pháp luật về sở hữu trí tuệ. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ đặt ra yêu cầu mới liên quan đến đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, khai thác tài sản trí tuệ, đồng thời tăng cường hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.

Theo ông Nguyễn Đức Dũng, Trưởng phòng Thanh tra và Giải quyết khiếu nại, Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, thời gian thẩm định đơn được rút ngắn đáng kể. Đối với sáng chế, thời gian giảm từ 18 tháng xuống 12 tháng; một số sáng chế công nghệ chiến lược đã thương mại hóa có thể còn 3 tháng; thời gian thẩm định nhãn hiệu được rút ngắn mạnh.

Việc rút ngắn quy trình xác lập quyền có ý nghĩa đáng kể đối với hoạt động kinh doanh, nhất là trong bối cảnh vòng đời công nghệ ngày càng ngắn. Khi quyền sở hữu trí tuệ được xác lập nhanh hơn, doanh nghiệp có thêm điều kiện đưa tài sản trí tuệ vào khai thác, thương mại hóa, phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh, gọi vốn hoặc phát triển thị trường.

Luật cùng Nghị định số 100/2026/NĐ-CP cũng quy định xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ xác lập, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ với bốn nhóm, gồm xác lập quyền; giao dịch về quyền phục vụ định giá tài sản trí tuệ; quản lý chỉ dẫn địa lý; thực thi quyền. Đây là lần đầu việc xây dựng cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ được luật hóa.

Khung pháp lý mới cũng bổ sung một số đối tượng được bảo hộ như kiểu dáng riêng phần, kiểu dáng phi vật lý; quy định về bảo hộ đối tượng do AI tạo ra, tăng cường bảo hộ trong môi trường số. Trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian cũng được làm rõ, phù hợp với xu hướng dịch chuyển hoạt động kinh doanh lên các nền tảng số.

Dữ liệu, AI trở thành công cụ bảo vệ tài sản trí tuệ

Trong thương mại điện tử, yêu cầu xác thực người bán, truy xuất gian hàng vi phạm đang được tăng cường. Luật Thương mại điện tử cùng Nghị định số 248/2026/NĐ-CP quy định trách nhiệm của nền tảng trong phối hợp với chủ sở hữu quyền, rà soát, gỡ bỏ sản phẩm xâm phạm sở hữu trí tuệ, góp phần tăng trách nhiệm trong chuỗi giao dịch trực tuyến.

Công tác xử lý vi phạm cũng ghi nhận chuyển biến. Từ ngày 7/5 đến hết tháng 8/2026, cả nước xử lý hành chính 4.989 vụ, tăng 242% so với cùng kỳ năm 2025. Riêng xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan có 43 vụ bị xử lý hành chính, tăng 4.200% so với cùng kỳ.

Ở lĩnh vực hình sự, từ thời điểm ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg đến thời điểm hội thảo đã có 211 vụ được khởi tố, tăng 1.658% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, cả năm 2025 ghi nhận 43 vụ liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp.

Các lực lượng chức năng cũng đã ngăn chặn 3.731 trang web có nội dung xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Những con số này cho thấy thực thi quyền đang được đẩy mạnh trong bối cảnh vi phạm ngày càng dịch chuyển lên môi trường trực tuyến. Yêu cầu đặt ra tiếp theo là nâng năng lực phát hiện, xử lý theo tốc độ phát triển của kinh tế số.

Công nghệ được kỳ vọng trở thành một công cụ quan trọng cho giai đoạn tiếp theo. Theo ông Nguyễn Đức Lê, cần xây dựng hệ thống đủ mạnh để quản lý, nhận diện, phân biệt hàng thật, hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Bộ Công Thương đang xây dựng các hệ thống nhận diện, hướng tới kết nối với các bộ, ngành, Trung tâm Dữ liệu quốc gia.

Trong tương lai, người tiêu dùng có thể sử dụng thiết bị thông minh chụp ảnh sản phẩm, sau đó hệ thống AI tự động quét, đưa ra cảnh báo về dấu hiệu hàng thật hoặc giả mạo. Nếu được triển khai hiệu quả, dữ liệu cùng AI có thể hỗ trợ cơ quan quản lý, doanh nghiệp, người tiêu dùng phát hiện sớm nguy cơ vi phạm ngay từ quá trình lưu thông hàng hóa.