Bổ sung cơ chế bảo vệ người dân khi thu hồi đất trước bồi thường, tái định cư

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi báo cáo thẩm tra dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Ảnh: VPQH

Luật chỉ quy định vấn đề khung, tăng phân cấp, phân quyền

Chiều ngày 1/10, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Trình bày tờ trình, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp cho biết, dự án Luật được xây dựng nhằm giải quyết kịp thời các vấn đề cấp bách từ thực tiễn, tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế để giải phóng nguồn lực đất đai cho phát triển kinh tế - xã hội.

Một mục tiêu quan trọng khác là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, đáp ứng yêu cầu vận hành của chính quyền địa phương hai cấp. Quan điểm xây dựng dự án Luật cũng đặt yêu cầu quản lý đất đai đồng thời với tư cách là tài nguyên, tài sản, nguồn lực, cả về diện tích, chất lượng và không gian sử dụng; kế thừa những quy định đã được thực tiễn chứng minh là phù hợp, đồng thời sửa đổi các quy định còn bất cập.

Dự thảo được thiết kế theo tư duy lập pháp mới, theo đó Luật chỉ quy định những vấn đề mang tính khung, nguyên tắc; những vấn đề thường xuyên biến động được giao Chính phủ, bộ, ngành và địa phương quy định.

Dự thảo gồm 13 chương, 115 điều, giảm 3 chương và 145 điều so với Luật Đất đai năm 2024. Những quy định liên quan trực tiếp đến quyền của người sử dụng đất nếu còn phù hợp tiếp tục được quy định trong Luật; các nội dung chi tiết về trình tự, thủ tục được định hướng giao Chính phủ quy định.

Nội dung dự thảo tập trung vào 7 nhóm chính sách lớn, gồm: đổi mới, nâng cao chất lượng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; hoàn thiện quy định về giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất; hoàn thiện chính sách về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; hoàn thiện cơ chế tài chính về đất đai, giá đất; hoàn thiện quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất và chế độ sử dụng đất; đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số, phân cấp, phân quyền; đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong lĩnh vực đất đai.

Việc sửa đổi được đặt trong bối cảnh các cơ chế về phân cấp, phân quyền và tháo gỡ vướng mắc trong lĩnh vực đất đai đang thực hiện theo một số nghị quyết, nghị định của Chính phủ có thời hạn đến ngày 28/2/2027. Theo cơ quan trình, đây là một trong những lý do cần hoàn thiện Luật trước ngày 1/3/2027, nhằm tránh khoảng trống pháp lý.

Đáng chú ý, quá trình xây dựng dự án Luật cho thấy còn có nhiều ý kiến khác nhau về hai nội dung và cơ quan soạn thảo đưa ra các phương án để xin ý kiến.

Với phân cấp, phân quyền trong quản lý đất đai, một phương án là quy định rõ trong Luật thẩm quyền thực hiện các nội dung quản lý nhà nước về đất đai của các cấp, gắn với từng nội dung quản lý. Phương án còn lại là giao Chính phủ quy định thẩm quyền thực hiện các nội dung quản lý nhà nước về đất đai.

Với yêu cầu công chứng, chứng thực khi thực hiện quyền của người sử dụng đất, Chính phủ đề xuất đưa ra phương án quy định bắt buộc công chứng, chứng thực đối với hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất, chuyển nhượng quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất. Phương án còn lại là giao Chính phủ quy định loại hợp đồng thực hiện quyền của người sử dụng đất phải công chứng, chứng thực. Lý do cụ thể của từng phương án được nêu tại Tờ trình của Chính phủ.

Hạn chế tối đa thu hồi đất ở chỉ để đấu giá tạo nguồn thu

Tại báo cáo thẩm tra sơ bộ, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Đất đai, đồng thời cho rằng hồ sơ dự án Luật đủ điều kiện trình Quốc hội sau khi tiếp tục được hoàn thiện. Cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung, làm rõ cơ sở sửa đổi đối với từng điều, khoản; đánh giá tác động cụ thể và tiếp tục lấy ý kiến Nhân dân, tham vấn rộng rãi, bảo đảm công khai, minh bạch trong quá trình tiếp thu, giải trình.

Một yêu cầu được nhấn mạnh là phải tiếp tục rà soát tính đồng bộ, thống nhất giữa dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) với các luật có liên quan, trong đó có Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất), các luật về thuế và Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp trình bày tờ trình về dự án Luật. Ảnh: VPQH

Đối với một số nội dung quản lý nhà nước về đất đai có ảnh hưởng lớn đến quyền và lợi ích của người dân, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị quy định rõ ngay trong Luật, như quyết định bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất, tỷ lệ bồi thường, tỷ lệ tính thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất; quyết định thu hồi đất và phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Những thẩm quyền khác có thể giao Chính phủ quy định chi tiết.

Về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục đổi mới mạnh mẽ cách phân loại đất, chỉ quản lý theo chỉ tiêu đối với những loại đất thực sự cần thiết, quan trọng như đất trồng lúa, đất rừng, đất quốc phòng, đất an ninh. Đối với các loại đất còn lại, định hướng được đề xuất là quản lý theo định hướng phát triển kinh tế - xã hội thay vì áp dụng cứng các chỉ tiêu sử dụng đất.

Một nội dung lớn được cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục hoàn thiện là các trường hợp thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Theo đó, cần quy định rõ tiêu chí dự án thuộc phạm vi thu hồi đất trong trường hợp thật sự cần thiết; giao Chính phủ quy định chi tiết để lượng hóa các tiêu chí về quy mô, lợi ích mà dự án mang lại. Đồng thời, cần đánh giá tác động, tổng kết việc thực hiện các cơ chế đặc thù trước khi luật hóa.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị hạn chế tối đa việc thu hồi đất ở của người dân chỉ nhằm đấu giá tạo nguồn thu cho ngân sách; đồng thời làm rõ tác động của quy định về thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng khu đô thị so với quy định của Luật Đất đai năm 2024.

Đối với trường hợp thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thành bố trí tái định cư, đề nghị quy định rõ ngay trong Luật những trường hợp đặc thù được áp dụng. Đồng thời, cần bổ sung các cơ chế thay thế để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người có đất bị thu hồi, như phê duyệt phương án sơ bộ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; thực hiện tạm cư; cam kết và ràng buộc trách nhiệm thực hiện cam kết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Về tài chính đất đai và giá đất, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị quy định rõ trong Luật các nguyên tắc về bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất, tỷ lệ tính thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất và tỷ lệ bồi thường.

Theo báo cáo thẩm tra, các tỷ lệ này có thể có tăng, có giảm theo mục tiêu phát triển của từng thời kỳ. Chính phủ chịu trách nhiệm hướng dẫn, chỉ đạo việc xây dựng các cơ chế này tại từng địa phương theo hướng vừa thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, vừa tạo sự đồng thuận trong xã hội và bảo đảm môi trường đầu tư, kinh doanh thuận lợi.