Việt Nam trước cơ hội trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và xuất khẩu công nghệ

Việt Nam cần làm chủ công nghệ để vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đầu tư cho khoa học, công nghệ để bứt phá

Tại Diễn đàn đối thoại chiến lược với chủ đề “Xác lập mô hình tăng trưởng mới: Phát huy các công nghệ chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng trưởng bền vững” diễn ra mới đây, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng, Việt Nam cần xây dựng mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, lấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo làm động lực chủ đạo cho phát triển nhanh và bền vững.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, Việt Nam cần chuyển mạnh từ tiếp nhận sang làm chủ công nghệ, từ mô hình tăng trưởng dựa trên lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa trên nhân tài và đổi mới sáng tạo. Đồng thời, việc hoàn thiện thể chế và tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp với các cơ sở nghiên cứu sẽ quyết định hiệu quả thực thi các chính sách phát triển khoa học, công nghệ.

Định hướng này thống nhất với chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, khi khẳng định khoa học cơ bản là nền tảng hình thành những lý thuyết, công nghệ và mô hình phát triển mới. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, muốn xây dựng nền khoa học mạnh, Việt Nam trước hết phải có đội ngũ nhà khoa học giỏi cùng hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, trọng dụng và bảo vệ nhân tài.

Đây được xem là điều kiện tiên quyết để Việt Nam làm chủ các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới và công nghệ dữ liệu. Khi nền tảng khoa học cơ bản được đầu tư bài bản, quốc gia sẽ có đủ năng lực phát triển công nghệ lõi, nâng cao sức cạnh tranh và chủ động tham gia vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quang Huân, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Khoa học công nghệ và chuyển đổi số (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam), Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Halcom Việt Nam cho rằng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ đúng điểm nghẽn của hệ sinh thái khoa học, khi khoa học cơ bản vẫn chưa được đầu tư tương xứng.

Theo ông Nguyễn Quang Huân, muốn xây dựng nền khoa học mạnh phải phát triển đội ngũ nhà khoa học chất lượng cao ở mọi tầng của hệ sinh thái, từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng đến phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây là điều kiện quan trọng để hình thành năng lực tự chủ về khoa học, công nghệ và tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Kết hợp với các chính sách đột phá về giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, chương trình được kỳ vọng sẽ hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao đủ sức dẫn dắt các ngành công nghệ chiến lược. Đây cũng là nền tảng để Việt Nam chuyển từ quốc gia tiếp nhận công nghệ sang quốc gia sáng tạo và làm chủ công nghệ trong tương lai.

Biến chiến lược thành giá trị thực

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Khoa, Tổng giám đốc Tập đoàn FPT nhận định Việt Nam đang sở hữu những điều kiện thuận lợi để tạo bước chuyển mạnh trong vòng 5 năm tới. Theo ông, nền tảng chính sách đã được hình thành thông qua Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 68-NQ/TW cùng danh mục các công nghệ chiến lược ưu tiên phát triển.

Theo ông Nguyễn Văn Khoa, thách thức hiện nay không còn là xây dựng thêm chiến lược mà là nhanh chóng chuyển hóa các định hướng thành sản phẩm, thị trường và giá trị kinh tế. Muốn vậy, cần tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế nhằm rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu, phát triển đến thương mại hóa công nghệ.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, ông Nguyễn Văn Khoa đề xuất xây dựng các liên minh công nghệ quốc gia theo cơ chế đặt hàng từ Chính phủ nhằm giải quyết những bài toán lớn của đất nước. Mỗi chương trình cần có cơ quan điều phối, doanh nghiệp hạt nhân cùng sự tham gia của các trường đại học, viện nghiên cứu và đối tác quốc tế với mục tiêu, nguồn lực và kết quả đầu ra rõ ràng.

Một vấn đề quan trọng khác được ông Nguyễn Văn Khoa nhấn mạnh là tạo lập thị trường cho các sản phẩm công nghệ mới. Theo ông, Nhà nước và các doanh nghiệp lớn cần trở thành khách hàng đầu tiên để tạo cơ hội cho các giải pháp công nghệ Việt được thử nghiệm, hoàn thiện và mở rộng quy mô, qua đó hình thành những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh quốc tế.

Song song với việc tạo thị trường, đầu tư hạ tầng dùng chung được xem là nền tảng thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Ông Nguyễn Văn Khoa đề xuất phát triển đồng bộ hạ tầng dữ liệu chất lượng cao, năng lực tính toán AI, điện toán đám mây, viễn thông và các giải pháp an ninh mạng nhằm tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ.

Một hướng đi quan trọng khác là mở rộng hợp tác với các tập đoàn công nghệ quốc tế và khu vực doanh nghiệp FDI theo mô hình cùng nghiên cứu, phát triển sản phẩm và đào tạo nhân lực. Theo ông Nguyễn Văn Khoa, doanh nghiệp Việt cần tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ, từng bước làm chủ công nghệ lõi và nâng cao giá trị gia tăng trong sản xuất.

Thực tế triển khai chuyển đổi số tại nhiều tổ chức cho thấy rào cản lớn nhất không nằm ở thiết bị hay phần mềm mà là dữ liệu, quy trình vận hành, chất lượng nguồn nhân lực và quyết tâm của người đứng đầu. Vì vậy, chuyển đổi số chỉ có thể thành công khi được thực hiện đồng bộ cả về công nghệ, quản trị và phát triển con người.