Nông, lâm, thủy sản gắn trực tiếp với sản xuất, đời sống và thu nhập của hàng triệu người dân. Vì vậy, hiệu quả ngành không thể chỉ đo bằng sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, mà phải nhìn từ giá trị gia tăng trong toàn chuỗi và phần giá trị được giữ lại trong nước.
Việt Nam đã hình thành nhiều ngành hàng có vị thế như gỗ và sản phẩm gỗ, thủy sản, cà phê, rau quả, hạt điều, hồ tiêu và gạo. Tuy nhiên, dư địa gia tăng giá trị vẫn còn lớn khi một số sản phẩm xuất khẩu chủ yếu dưới dạng nguyên liệu, sơ chế.
Quyết định số 858/QĐ-TTg ngày 20/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược phát triển cơ giới hóa nông nghiệp và chế biến nông lâm thủy sản đến năm 2030 xác định phát triển chế biến hiện đại, hiệu quả, bền vững là hướng quan trọng để nâng giá trị gia tăng.
Chiến lược này đặt mục tiêu đưa Việt Nam trở thành trung tâm chế biến nông sản thuộc nhóm 10 nước hàng đầu thế giới vào năm 2030; giá trị gia tăng công nghiệp chế biến tăng 10%/năm; tỷ trọng giá trị xuất khẩu nông sản chủ lực là sản phẩm chế biến đạt 60%.
Những mục tiêu đề ra cho thấy để ngành phát triển không chỉ là xây thêm nhà máy, mà phải hình thành hệ sinh thái sản xuất, bảo quản, chế biến, logistics và phân phối gắn với vùng nguyên liệu. Cơ giới hóa và công nghệ giúp nâng năng suất, giảm chi phí, hạn chế tổn thất và tạo sản phẩm có giá trị cao hơn.
Bên cạnh đó, Quyết định số 150/QĐ-TTg ngày 28/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững nhấn mạnh chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, phát triển sản phẩm có giá trị cao theo chuỗi.
Xuất khẩu 9 tháng năm 2026 cho thấy yêu cầu chuyển từ tăng lượng sang tăng giá trị. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 9 tháng ước đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8%, xuất siêu khoảng 16,9 tỷ USD. Để hoàn thành mục tiêu 74,212 tỷ USD cả năm, ngành cần thêm gần 18 tỷ USD trong quý IV.
Trong 9 tháng, lâm sản đạt 14,41 tỷ USD, tăng 7,6%; thủy sản 9,17 tỷ USD, tăng 12,3%; rau quả 7,35 tỷ USD, tăng 19,9%. Sầu riêng đến hết tháng 8 đạt khoảng 2,27 tỷ USD, tăng 47,8%.
Tuy nhiên, sản lượng tăng không đồng nghĩa với giá trị tăng. Đơn cử, cà phê 9 tháng tăng 15,4% về lượng nhưng kim ngạch giảm 7,3% do giá xuất khẩu bình quân giảm 19,7%. Gạo cũng giảm cả lượng và giá trị. Điều này cho thấy xuất khẩu nguyên liệu dễ chịu tác động từ biến động giá.
Để tạo dư địa nâng giá trị các ngành hàng nông sản như cà phê phát triển với các sản phẩm rang xay, hòa tan, cà phê đặc sản, đóng gói và thương hiệu. Trong khi đó, rau quả có thể tăng giá trị qua đông lạnh, sấy, nước ép, puree; còn thủy sản qua sản phẩm tiện lợi, đáp ứng yêu cầu truy xuất và an toàn thực phẩm.
Cách tiếp cận này của các ngành hàng hoàn toàn phù hợp với Quyết định số 858/QĐ-TTg về định hướng đa dạng hóa sản phẩm, tăng tỷ trọng chế biến sâu, đẩy mạnh chế biến nông sản chủ lực xuất khẩu và tận dụng phụ phẩm. Cơ giới hóa đồng bộ, công nghệ hiện đại, công nghệ thông minh, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường là điều kiện để nâng hiệu quả chuỗi.
Thực tế, để chế biến sâu phát huy hiệu quả, cần phải có vùng nguyên liệu đủ lớn, chất lượng đồng đều và tổ chức theo yêu cầu thị trường. Việc tổ chức lại sản xuất phải đi cùng đầu tư chế biến. Hợp tác xã tập hợp nông hộ, chuẩn hóa quy trình và kết nối doanh nghiệp; doanh nghiệp dẫn dắt về thị trường, công nghệ, tiêu chuẩn và chế biến. Quản lý vùng nguyên liệu bằng dữ liệu, truy xuất nguồn gốc sẽ tạo điều kiện gia tăng giá trị.
 |
| Quản lý vùng nguyên liệu bằng dữ liệu, truy xuất nguồn gốc sẽ tạo điều kiện gia tăng giá trị ngành hàng. Ảnh minh họa có sự hỗ trợ của AI |
Ngoài ra, các thị trường nhập khẩu ngày càng quan tâm an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, phát triển xanh, giảm phát thải và trách nhiệm xã hội. Do đó, chất lượng phải được kiểm soát từ vùng nguyên liệu.
Trong khi đó, đối với thủy sản, chất lượng, an toàn chuỗi cung ứng và chống khai thác IUU là những yêu cầu quan trọng. Với rau quả, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và chất lượng sản phẩm quyết định khả năng duy trì thị trường. Việc tháo gỡ điểm nghẽn về tiêu chuẩn, kiểm nghiệm, truy xuất và logistics sẽ thúc đẩy liên kết chế biến với vùng nguyên liệu.
Tuy nhiên, vấn đề đặt ra không chỉ là xuất khẩu bao nhiêu tỷ USD, mà là mỗi tấn nguyên liệu tạo ra bao nhiêu giá trị và bao nhiêu phần được giữ lại trong nước.
Từ Quyết định số 858/QĐ-TTg và Quyết định số 150/QĐ-TTg, ngành cần chuyển từ sản xuất theo khả năng sang theo nhu cầu; từ bán nguyên liệu sang phát triển sản phẩm chế biến; từ liên kết ngắn hạn sang chuỗi giá trị ổn định; từ tăng sản lượng sang tăng năng suất, chất lượng và giá trị.
Khi các khâu được kết nối, ngành có dư địa nâng hiệu quả. Đây sẽ là nền tảng để ngành chuyển từ tăng kim ngạch sang nâng giá trị gia tăng cho toàn ngành.
