Doanh nghiệp Việt tìm "nấc thang" mới trong chuỗi giá trị bán dẫn

Cần phát triển nhân lực chất lượng cao, tăng liên kết với khu vực FDI để phát triển ngành bán dẫn.

Nâng nền tảng để đón dòng dịch chuyển bán dẫn

Chia sẻ tại Hội nghị chuyên sâu ngành bán dẫn với chủ đề “Thúc đẩy ngành điện tử Việt Nam tiến vào kỷ nguyên mới” diễn ra trong khuôn khổ SemiTronics Vietnam 2026, ông Nguyễn Anh Tuấn, Giám đốc Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn (Bộ Khoa học và Công nghệ), nhấn mạnh công nghiệp bán dẫn là ngành nền tảng, tác động trực tiếp tới phát triển kinh tế, năng lực công nghệ, an ninh quốc gia.

“Doanh thu ngành đang tăng nhanh hơn nhiều dự báo trước đây, trong khi thị trường chuyển mạnh từ điện tử tiêu dùng sang các dòng sản phẩm chuyên dụng có hàm lượng công nghệ cao”, ông Nguyễn Anh Tuấn nhận định.

Theo ông Tuấn, sự thay đổi ấy đặt Việt Nam trước yêu cầu xây dựng một chiến lược phát triển đủ chiều sâu. Thay vì dựa chủ yếu vào lợi thế chi phí sản xuất, nguồn lao động hay vị trí trong mạng lưới của các tập đoàn FDI, nền công nghiệp điện tử cần hình thành năng lực nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm, đóng gói, sản xuất cùng hệ thống doanh nghiệp hỗ trợ đủ sức đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy sức cạnh tranh của ngành bán dẫn được tạo nên bởi cả một hệ sinh thái. Bà Fleur Gribnau, Bí thư thứ nhất phụ trách các vấn đề kinh tế, Đại sứ quán Hà Lan, cho biết hệ sinh thái bán dẫn Hà Lan quy tụ hơn 300 doanh nghiệp liên kết chặt chẽ, trong đó những tập đoàn công nghệ lớn giữ vai trò dẫn dắt, kéo theo mạng lưới nhà cung cấp cùng phát triển.

Phía sau mạng lưới doanh nghiệp là chiến lược quốc gia gắn với đổi mới sáng tạo, hợp tác quốc tế, thu hút đầu tư cùng quá trình tích lũy tri thức trong thời gian dài. Với Việt Nam, kinh nghiệm này gợi mở hướng tiếp cận quan trọng là dòng vốn FDI cần tạo thêm liên kết công nghệ, cơ hội tham gia chuỗi cung ứng, khả năng học hỏi để doanh nghiệp trong nước từng bước nâng cấp vị trí.

Một trụ cột khác quyết định khả năng tiến xa là nguồn nhân lực. TS. Hà Thúc Viên, Phó Hiệu trưởng phụ trách học thuật, nghiên cứu, cơ sở hạ tầng và dịch vụ Trường đại học Việt Đức cho rằng, đào tạo nhân lực bán dẫn cần đặt trong hệ sinh thái liên kết giữa trường đại học, viện nghiên cứu với doanh nghiệp, qua đó đưa nhu cầu thực tế của thị trường vào chương trình đào tạo.

Theo hướng này, nhân lực cần được đào tạo đa ngành, bao quát nhiều công đoạn từ thiết kế kỹ thuật, kiểm thử tới sản xuất. Giảng viên cũng cần tăng trải nghiệm thực tế tại doanh nghiệp để khoảng cách giữa kiến thức học thuật với yêu cầu công việc được thu hẹp. Các chương trình thực tập, dự án thực tế, hệ thống đánh giá năng lực đầu ra cần trở thành cấu phần quan trọng trong quá trình đào tạo.

Việc chia sẻ phòng thí nghiệm, thiết bị nghiên cứu giữa các trường, viện cùng doanh nghiệp cũng được xem là giải pháp giúp sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư lớn của ngành bán dẫn. Khi hạ tầng nghiên cứu được kết nối, sinh viên có thêm điều kiện thực hành, doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực kỹ thuật thuận lợi hơn, còn các cơ sở đào tạo có cơ hội cập nhật nhanh yêu cầu công nghệ từ thị trường.

Từ gia công tới làm chủ năng lực công nghệ

Theo bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA), chiến lược phát triển bán dẫn của Việt Nam đang hướng tới hình thành hệ sinh thái chip, điện tử vào năm 2030, đào tạo 50.000 kỹ sư chất lượng cao, đồng thời xây dựng hạ tầng thiết kế, đóng gói chip với mục tiêu tạo doanh thu ở quy mô hàng tỷ USD.

Để hiện thực hóa định hướng này, hệ thống hỗ trợ cần kết nối xuyên suốt từ thiết kế, thử nghiệm tới sản xuất, giúp doanh nghiệp khởi nghiệp tiếp cận phòng thí nghiệm, hạ tầng cùng nguồn lực chuyên môn. Những chính sách về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế xuất nhập khẩu, hỗ trợ tài chính cho dự án công nghệ cao, cơ chế thu hút chuyên gia quốc tế sẽ tạo thêm sức hút cho hệ sinh thái bán dẫn.

Tuy nhiên, điểm then chốt vẫn nằm ở khả năng trưởng thành của doanh nghiệp Việt. Nền tảng sản xuất điện tử được hình thành trong nhiều năm là lợi thế đáng kể, song doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy nhận đơn hàng, gia công sang chủ động làm chủ quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, công nghệ lõi, từng bước đảm nhận những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng.

Trong hành trình ấy, liên kết với khu vực FDI mang ý nghĩa đặc biệt. Các tập đoàn lớn đang hoạt động tại Việt Nam sở hữu công nghệ, quy trình quản trị, tiêu chuẩn kỹ thuật cùng mạng lưới thị trường toàn cầu. Nếu hình thành được cơ chế kết nối hiệu quả, doanh nghiệp Việt có thể từng bước trở thành nhà cung ứng, tiếp nhận kinh nghiệm, nâng chuẩn sản xuất, qua đó gia tăng tỷ lệ giá trị được tạo ra trong nước.

VEIA được kỳ vọng đóng vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp nội địa, viện nghiên cứu với cơ quan quản lý, đồng thời hỗ trợ tháo gỡ những điểm nghẽn về vốn, nhân lực, tiêu chuẩn chất lượng, công nghệ. Quá trình này cũng gắn với định hướng nâng tỷ lệ nội địa hóa ngành điện tử lên 35-40% vào năm 2035, tạo nền móng cho hệ sinh thái sản xuất có chiều sâu hơn.

Bức tranh bán dẫn toàn cầu đang được sắp xếp lại, tạo ra một khoảng thời gian quan trọng để Việt Nam nâng vị thế trong chuỗi giá trị. Lợi thế về địa điểm đầu tư hay chi phí sản xuất có thể mở cánh cửa ban đầu, còn khả năng đi xa sẽ được quyết định bởi công nghệ, nhân lực, doanh nghiệp nội địa cùng sức liên kết giữa các mắt xích của hệ sinh thái.