Phân loại chất thải tại nguồn để bảo vệ môi trường

Việc phân loại rác tại nguồn có ý nghĩa quan trọng trong việc quản lý rác thải và bảo vệ môi trường.

Phân loại rác tại nguồn là việc làm nhằm phân loại, tách biệt rác thải theo từng loại rác ngay tại địa điểm phát sinh rác. Phân loại rác có ý nghĩa quan trọng trong việc quản lý rác thải và bảo vệ môi trường, giảm thiểu nguy cơ phát tán các mầm bệnh, các yếu tố độc hại gây nguy hiểm hiểm đến sức khỏe con người.

Có thể chỉ ra một số lợi ích khi thực hiện phân loại rác tại nguồn như: Giảm tối đa khối lượng rác thải cần xử lý, hạn chế nguy cơ ô nhiễm môi trường; Mang lại lượng lớn sản phẩm tái chế, nâng cao hiệu quả kinh tế cho người dân bằng cách bán phế liệu, tận dụng làm phân bón vi sinh; Phân loại rác tại nguồn còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, tận dụng triệt để nguồn tài nguyên hợp lý, xây dựng không gian sống trong lành, sạch sẽ; Giảm tối đa lượng công việc cho công nhân thu gom rác thải; Tiết kiệm chi phí thu gom, vận chuyển, xử lý rác một cách hiệu quả nhất. Nhìn một cách tổng quan, phân loại rác tại nguồn giúp giảm khối lượng rác phải xử lý, tăng khả năng tái chế và hướng tới phát triển kinh tế tuần hoàn.

Theo các chuyên gia môi trường, khi rác được phân loại tốt ngay từ đầu, việc xử lý sẽ trở nên đơn giản và ít tốn kém hơn. Điều này giúp giảm chi phí cho chính quyền địa phương trong việc thu gom, vận chuyển và xử lý rác. Các loại rác tái chế như nhựa, kim loại, giấy có thể được thu gom riêng để bán cho các cơ sở tái chế, tạo nguồn thu bổ sung cho địa phương. Rác hữu cơ có thể được xử lý tại chỗ bằng mô hình ủ phân compost, hạn chế lượng rác phải chôn lấp. Rõ ràng, khi cả cộng đồng cùng tham gia vào quá trình phân loại rác, việc này sẽ dần trở thành một thói quen chung chứ không còn là trách nhiệm riêng của từng cá nhân hay hộ gia đình. Một khi nhận thức được nâng cao và việc phân loại rác trở thành văn hóa chung, chính quyền sẽ không cần quá nhiều biện pháp chế tài mà vẫn đảm bảo tỷ lệ tuân thủ cao.

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tại Việt Nam, ước tính khoảng trên 60.000 tấn thải ra mỗi ngày. Một số địa phương đã xuất hiện các điểm “nóng” về môi trường và rõ hơn ở các khu đô thị lớn với nhiều hoạt động phát triển kinh tế - xã hội. Chẳng hạn như tại TP. Hà Nội, mỗi ngày, trên địa bàn Thủ đô phát sinh hàng nghìn tấn rác, tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom và xử lý. Trước thực tế này, UBND TP. Hà Nội đã ban hành quy định cụ thể việc phân loại rác thải tại nguồn đối với hộ gia đình và cá nhân. Trong đó, rác sinh hoạt phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân được phân thành 3 nhóm: Nhóm thứ nhất là chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế, gồm giấy thải, nhựa thải, kim loại thải, thủy tinh thải, vải, đồ da, đồ gỗ, cao su, thiết bị điện, điện tử thải bỏ; Nhóm thứ hai là chất thải thực phẩm như thức ăn thừa, thực phẩm hết hạn sử dụng, các loại rau, củ, quả, trái cây… Nhóm thứ ba là chất thải rắn sinh hoạt khác, bao gồm chất thải cồng kềnh và chất thải nguy hại phát sinh trong sinh hoạt. Hộ gia đình, cá nhân có trách nhiệm tự trang bị bao bì chứa rác sinh hoạt để lưu giữ và chuyển giao theo phương án phù hợp với từng loại chất thải.

Để việc phân loại rác tại nguồn trở thành thói quen, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã đưa ra những quy định mang tính đột phá, đề ra lộ trình và huy động các cấp chính quyền và các tổ chức chính trị xã hội triển khai. Theo TS. Nguyễn Hồng Đăng – Giảng viên Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã đặt ra quy định bắt buộc phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, cùng với lộ trình triển khai rõ ràng. Điểm tích cực là Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định phân loại chất thải rắn sinh hoạt là việc làm bắt buộc đối với mọi cá nhân và hộ gia đình. Bên cạnh đó, Điều 26 Nghị định số 45/2022/NĐ-CP ngày 07/7/2022 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường còn quy định: Phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với hành vi hộ gia đình, cá nhân không phân loại chất thải rắn sinh hoạt theo quy định; không sử dụng bao bì chứa chất thải rắn sinh hoạt theo quy định. Những quy định này sẽ góp phần thúc đẩy và nâng cao trách nhiệm của người dân trong việc phân loại rác thải.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, việc thực thi các quy định về phân loại rác tại nguồn trong thực tiễn còn gặp nhiều thách thức. Về hạ tầng thu gom và xử lý chưa đồng bộ, nhiều địa phương chưa có hệ thống thu gom, vận chuyển rác thải phân loại phù hợp, dẫn đến tình trạng rác bị gom chung sau khi người dân đã phân loại. Dù người dân đã phân loại tại nguồn, rác vẫn bị gom chung trong quá trình vận chuyển hoặc đổ về các bãi chôn lấp không đạt chuẩn. Các cơ sở tái chế còn nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu, chưa đủ năng lực tiếp nhận và xử lý rác phân loại một cách hiệu quả. Chưa có những cơ sở tái chế quy mô lớn, hiện đại, không gây ô nhiễm đối với rác thải đã được phân loại.

Bên cạnh đó, nhân lực, chế tài, hệ thống giám sát chưa đủ cũng như chưa có chế tài, phân quyền cụ thể. Việc thực thi chính sách còn phụ thuộc vào sự quyết liệt của chính quyền địa phương, trong khi chế tài xử phạt chưa được áp dụng nghiêm túc và đồng bộ.

Hơn nữa, việc thay đổi thói quen sinh hoạt của người dân không thể diễn ra trong thời gian ngắn. Chẳng hạn như tại TP. Hà Nội, nhiều người dân vẫn lúng túng, mơ hồ trong việc phân loại rác cũng như chưa được phổ biến đầy đủ về cách thức thu gom theo quy định mới. Tại không ít phường, người dân chưa thực hiện phân loại rác trước khi mang đi đổ rác. Nhiều loại rác thải cũng không được bỏ đúng thùng theo hướng dẫn. Do đó, dù quy định yêu cầu rác thải phải được phân loại ngay từ nguồn, nhưng trên thực tế, phần lớn rác sinh hoạt vẫn được thu gom chung, chưa có sự khác biệt rõ rệt so với trước thời điểm quy định có hiệu lực.

TS. Nguyễn Hồng Đăng cho rằng, việc phân loại rác tại nguồn theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020 có thể đạt được hiệu quả cao nếu đảm bảo các yếu tố quyết định tính khả thi và hiệu quả: Sự đồng bộ trong hệ thống thu gom và xử lý rác; nhận thức và ý thức của người dân Sự thành công của chính sách phân loại rác phụ thuộc rất lớn vào ý thức của người dân; cơ chế giám sát và chế tài xử phạt nghiêm minh; cần xây dựng lộ trình triển khai phù hợp theo từng địa phương bởi không thể áp dụng một mô hình chung cho tất cả các địa phương; nâng cao trách nhiệm của ban quản lý chung cư, đô thị.

Có thể nói, để chính sách phân loại rác tại nguồn đạt hiệu quả cao, cần đảm bảo hệ thống thu gom đồng bộ, nâng cao nhận thức người dân, có chính sách khuyến khích hợp lý, giám sát chặt chẽ và ứng dụng công nghệ. Việt Nam cần có chiến lược dài hạn, lộ trình rõ ràng và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên để biến phân loại rác thành thói quen của toàn xã hội. Trước mắt cần có chiến dịch truyền thông mạnh mẽ hơn để tạo sự đồng thuận, đồng thời có những hướng dẫn cụ thể, chi tiết về cách thức phân loại, thu gom từng loại rác.