Doanh nghiệp xây dựng cần chủ động quản trị rủi ro trong hợp đồng

Quang cảnh Hội thảo.

Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 vừa được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10 và sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Đây được xem là dấu mốc quan trọng trong việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động đầu tư xây dựng tại Việt Nam.

Luật mới tập trung vào tinh giản thủ tục hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý dự án, tăng cường trách nhiệm của các chủ thể tham gia và hoàn thiện các cơ chế quản lý chi phí, hợp đồng xây dựng.

Đồng thời, mở ra kỳ vọng tháo gỡ những “điểm nghẽn” pháp lý tồn tại nhiều năm trong lĩnh vực xây dựng - một lĩnh vực giữ vai trò then chốt đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, những thay đổi này cũng đặt ra nhiều thách thức về mặt pháp lý, đặc biệt trong việc soạn thảo, quản lý hợp đồng xây dựng và kiểm soát rủi ro pháp lý phát sinh. Việc nắm bắt kịp thời các quy định mới là yếu tố then chốt để doanh nghiệp và các chuyên gia pháp lý chủ động ứng phó, tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và hạn chế tranh chấp.

Thực tiễn cho thấy, tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng ngày càng gia tăng cả về số lượng và mức độ phức tạp, liên quan đến tiến độ, chi phí, thay đổi thiết kế, bồi thường thiệt hại và trách nhiệm giữa các bên và do vậy, công tác soạn thảo, quản lý và thực hiện hợp đồng là một bước rất quan trọng, góp phần không nhỏ vào hiệu quả của dự án.

PGS.TS Tô Văn Hòa - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội.

Phát biểu tại Hội thảo quốc gia với chủ đề “Luật Xây dựng sửa đổi năm 2025 – Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý” được tổ chức ngày 9/1, PGS.TS Tô Văn Hòa - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội cho biết, lĩnh vực xây dựng là một lĩnh vực kinh tế mũi nhọn, có quy mô lớn, thu hút nguồn lực khổng lồ của quốc gia và có vai trò trực tiếp trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước. Cùng với sự phát triển kinh tế, các quan hệ pháp lý, đặc biệt là các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực này ngày càng phức tạp.

Thời gian vừa qua, Quốc hội và các cơ quan chức năng đã ban hành nhiều văn bản pháp luật mới, với nhiều quy định được kỳ vọng là sẽ tháo gỡ vướng mắc, tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn.

Tuy nhiên, do đặc thù lĩnh vực xây dựng có tính chất giao thoa giữa nhiều ngành luật (dân sự, thương mại, hành chính, đất đai...), nên việc áp dụng pháp luật trên thực tế vẫn còn nhiều thách thức và điểm nghẽn.

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng hiện là một trong những nhóm tranh chấp lớn và phức tạp nhất tại VIAC.

Trong những năm gần đây, các vụ việc xây dựng chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng số tranh chấp được giải quyết tại VIAC, phản ánh đặc thù rủi ro cao của lĩnh vực này, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của trọng tài thương mại như một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, trong thực tiễn hoạt động của VIAC, tranh chấp xây dựng luôn thuộc nhóm tranh chấp lớn và phức tạp nhất. Trong những năm gần đây, tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng được giải quyết tại VIAC chiếm khoảng 20% tổng số vụ tranh chấp được giải quyết tại VIAC, đứng thứ hai trong các lĩnh vực tranh chấp. Điều này phản ánh rõ nét đặc thù rủi ro cao của lĩnh vực xây dựng.

GS.TS Lê Hồng Hạnh – Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Ông nhấn mạnh, điểm nghẽn trong hầu hết các lĩnh vực nào, từ xây dựng đến đầu tư, thương mại hàng hóa đến thương mại dịch vụ đều có nguồn gốc từ những bất cập trong pháp luật và được ghim chặt trong hoạt động thi hành pháp luật. Đó là thực trạng của nền pháp luật chưa thực sự thấm nhuần nguyên tắc “Những gì pháp luật không cấm thì người dân được làm”.

Trong đó, lĩnh vực xây dựng chứng kiến nhiều thiệt thòi của doanh nghiệp khi họ phải “bó tay” trước các quy định pháp luật thiếu phù hợp với thực tiễn.

“Trong thời gian sắp tới, lĩnh vực xây dựng sẽ gặp ít rủi ro hơn với Luật Xây dựng mới. Tuy nhiên, rủi ro đến không chỉ từ pháp luật mà đến từ cả các thỏa thuận thiếu rõ ràng trong các hợp đồng xây dựng và quá trình thực hiện”, ông Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh.

Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, tranh chấp xây dựng thường với vấn đề kỹ thuật, tiến độ, chi phí, thay đổi thiết kế và mối quan hệ phức tạp giữa nhiều bên tham gia dự án. Các tranh chấp xây dựng như vậy có thể kiểm soát và ngăn ngừa bởi những điểm khoản hợp đồng xây dựng chuẩn xác, có tính tiên liệu cao.

Theo các chuyên gia, lĩnh vực xây dựng còn gắn với việc huy động nguồn lực xã hội rất lớn, cả về tài chính và con người. Những dự án có quy mô hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn tỷ đồng đặt ra yêu cầu cao về quản lý và kiểm soát rủi ro.

Đây cũng là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý, từ rủi ro hợp đồng giữa các doanh nghiệp đến rủi ro trong công tác quản lý nhà nước. Do đó, các doanh nghiệp cần chủ động quản trị rủi ro trong hợp đồng xây dựng.

Tại hai phiên thảo luận chuyên sâu, các chuyên gia, doanh nghiệp đã đề cập tới các giải pháp quản lý chi phí, điều chỉnh giá, thay đổi phạm vi công việc và phân bổ rủi ro trong hợp đồng xây dựng.

Cùng với đó là các giải pháp tăng cường năng lực quản trị từ giai đoạn chuẩn bị đến triển khai thực hiện hợp đồng để giảm thiểu mâu thuẫn phát sinh; cơ chế ngăn ngừa và giải quyết tranh chấp xây dựng… qua đó nhằm góp phần nâng cao năng lực phòng ngừa, quản trị rủi ro pháp lý và thúc đẩy sự phát triển bền vững của hoạt động đầu tư xây dựng tại Việt Nam.