Cần chuyển biến về chất của mô hình tăng trưởng kinh tế số

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định trao đổi về "Quan điểm về khoa học và công nghệ trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng" tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cho các cơ quan báo chí, xuất bản và đại biểu văn nghệ sĩ, trí thức.

Nhận diện những điểm nghẽn

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, Việt Nam đã đạt được một số kết quả tích cực trong phát triển kinh tế số, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ.

Năm 2025, tỷ trọng kinh tế số ước đạt khoảng 14,02% GDP, với tốc độ tăng trưởng trên 20%/năm; thương mại điện tử bán lẻ vượt 25 tỷ USD; chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) năm 2025 xếp thứ 44/139 nền kinh tế, đứng thứ 2 trong nhóm các nước thu nhập trung bình thấp.

Những kết quả này cho thấy hệ sinh thái số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đã từng bước hình thành, tạo nền tảng ban đầu cho quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Dù vậy, Thứ trưởng Lê Xuân Định cũng đánh giá, các kết quả đạt được chủ yếu phản ánh mở rộng quy mô và mức độ ứng dụng, chưa thể hiện rõ sự chuyển biến về chất của mô hình tăng trưởng. Kinh tế số tăng nhanh nhưng còn xa mục tiêu 2030; đổi mới sáng tạo chưa lan tỏa rộng; năng lực làm chủ công nghệ lõi và tạo sản phẩm dẫn dắt thị trường còn hạn chế.

Đánh giá của Ngân hàng Thế giới cho thấy doanh nghiệp Việt Nam đổi mới còn thấp so với tiềm năng, liên kết viện - trường - doanh nghiệp yếu, khu vực FDI chủ yếu ở khâu gia công, lắp ráp, chưa thúc đẩy mạnh công nghệ nội sinh. Điều này cho thấy năng lực hấp thụ, làm chủ và chuyển hóa công nghệ thành giá trị gia tăng vẫn chưa đáp ứng yêu cầu.

Nói cách khác, Việt Nam đã có nền tảng nhưng chưa tạo được chuyển biến mang tính cấu trúc. Khoa học và công nghệ chưa trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp ở quy mô lớn; khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường còn xa; tác động đến năng suất và năng lực cạnh tranh vẫn chưa đạt kỳ vọng.

Lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng: điểm nghẽn chủ yếu nằm ở tổ chức hệ thống và phương thức triển khai. Theo đó, thể chế chưa theo kịp yêu cầu; nhân lực chất lượng cao còn thiếu; hạ tầng chưa đồng bộ; nghiên cứu và ứng dụng chưa tạo đột phá; năng lực làm chủ công nghệ chiến lược còn hạn chế.

Vấn đề không chỉ là nguồn lực, mà là hệ thống chưa vận hành theo chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nghiên cứu - công nghệ - sản phẩm - thị trường, Thứ trưởng Lê Xuân Định nêu phân tích.

Bài toán phát triển - công nghệ - sản phẩm - thị trường

Văn kiện Đại hội XIV đã xác lập khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng của mô hình tăng trưởng mới. Để cụ thể hóa quan điểm này, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho rằng cần tổ chức triển khai thực chất, có trọng tâm, có đầu ra và có trách nhiệm rõ ràng. Trọng tâm là chuyển từ quản lý theo đầu vào sang điều hành theo mục tiêu, sản phẩm và tác động thực tế đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Theo đó, cần đổi mới cách tiếp cận phát triển động khoa học và công nghệ theo hướng chuyển mạnh từ cách tiếp cận theo danh mục công nghệ sang cách tiếp cận theo chuỗi "bài toán phát triển - công nghệ - sản phẩm - thị trường", lấy nhu cầu của nền kinh tế và doanh nghiệp làm điểm xuất phát. Điều này bảo đảm hoạt động khoa học và công nghệ được đo bằng giá trị tạo ra, thay vì dừng ở số lượng nhiệm vụ hay kết quả trung gian.

Cơ chế tài chính cần chuyển từ cấp phát theo đầu vào sang tài trợ theo kết quả và tác động; đẩy mạnh cơ chế Nhà nước chủ động đặt hàng để giải quyết các bài toán lớn của quốc gia, các chương trình, nhiệm vụ gắn với công nghệ chiến lược; tập trung nguồn lực cho chương trình, dự án quy mô lớn, có sản phẩm cụ thể, có địa chỉ ứng dụng và có doanh nghiệp, viện, trường tham gia.

Đồng thời chấp nhận rủi ro có kiểm soát để khuyến khích đổi mới sáng tạo. Việc thiết kế các công cụ như sandbox, đặt hàng công nghệ, mua sắm công và hỗ trợ sản phẩm đầu tiên là điều kiện quan trọng để thúc đẩy thương mại hóa công nghệ.

Lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đề cập đến việc hình thành thị trường khoa học và công nghệ, đảm bảo phát triển thực chất, theo hướng hiện đại, minh bạch và liên thông, trong đó doanh nghiệp là trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo.

Doanh nghiệp không chỉ là nơi ứng dụng, mà phải trở thành chủ thể đặt hàng, hấp thụ, làm chủ, cải tiến, thương mại hóa công nghệ, trọng tâm là công nghệ chiến lược; đồng thời tăng cường liên kết với viện nghiên cứu và trường đại học.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cũng nhấn mạnh, trong giai đoạn tới, phát triển khoa học và công nghệ không thể chỉ được hiểu là phát triển một lĩnh vực chuyên môn, mà phải được nhìn nhận như một nhiệm vụ chiến lược của toàn bộ quá trình phát triển đất nước. Đây không chỉ là yêu cầu để nâng cao chất lượng tăng trưởng, mà còn là điều kiện để Việt Nam chủ động hơn trong hội nhập, thích ứng tốt hơn trước những biến động lớn của thời đại và củng cố nền tảng phát triển nhanh, bền vững và tự chủ chiến lược trong dài hạn.