Khai thác lợi thế bản địa để giảm nghèo bền vững

Dệt thổ cẩm là một trong những nghề truyền thống được nhiều địa phương hỗ trợ bảo tồn và phát triển gắn với tạo sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc M'nông.

Chuyển từ hỗ trợ sang tạo sinh kế

Nhiều năm qua, các chương trình mục tiêu quốc gia đã góp phần cải thiện đáng kể điều kiện sống tại vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy giảm nghèo bền vững không thể chỉ dựa vào hỗ trợ trực tiếp mà cần tạo ra các mô hình kinh tế giúp người dân chủ động phát triển sản xuất và nâng cao thu nhập.

Đó cũng là định hướng nổi bật của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS, miền núi giai đoạn 2026-2035 được Quốc hội thông qua tại Nghị quyết số 257/2025/QH15. Theo Nghị quyết, tổng nguồn lực bố trí cho giai đoạn 2026-2030 khoảng 423.000 tỷ đồng, hướng tới mục tiêu giảm nghèo đa chiều, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Theo các chuyên gia, điểm khác biệt của giai đoạn mới là chuyển trọng tâm từ hỗ trợ đơn lẻ sang phát triển sinh kế bền vững dựa trên lợi thế của từng địa phương. Các mô hình sản xuất hàng hóa, du lịch cộng đồng, kinh tế dưới tán rừng, cây dược liệu, sản phẩm OCOP hay kinh tế hợp tác đang được xem là những hướng đi phù hợp đối với nhiều địa bàn miền núi.

Ông Trần Thanh Nam, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, phát triển kinh tế nông thôn trong giai đoạn tới cần theo hướng đa giá trị, gắn sản phẩm với văn hóa, du lịch và hệ sinh thái địa phương.

“Chương trình OCOP đã góp phần chuyển đổi mô hình sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi, hình thành vùng nguyên liệu ổn định và mở ra sinh kế bền vững cho vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào DTTS”, ông Trần Thanh Nam chia sẻ.

Đến đầu năm 2026, cả nước có hơn 17.000 sản phẩm OCOP được công nhận; trong đó hơn 4.000 sản phẩm đã có mã QR truy xuất nguồn gốc và gần 3.000 sản phẩm được phân phối trên các sàn thương mại điện tử. Những con số này cho thấy OCOP không chỉ là chương trình phát triển sản phẩm địa phương mà đang trở thành động lực thúc đẩy kinh tế nông thôn và tạo việc làm tại chỗ cho người dân.

Khai thác lợi thế bản địa để tạo động lực thoát nghèo

Tại nhiều địa phương, các mô hình sinh kế dựa trên lợi thế tự nhiên và văn hóa bản địa đang cho thấy hiệu quả rõ nét. Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nhiều sản phẩm OCOP đã được kết nối với du lịch cộng đồng, giúp gia tăng giá trị sản phẩm và tạo thêm nguồn thu cho người dân. Theo thống kê mới nhất, cả nước đã xây dựng 36 mô hình bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, hỗ trợ 69 điểm đến du lịch tiêu biểu và cải tạo 48 làng, bản văn hóa truyền thống để phát triển du lịch cộng đồng gắn với bản sắc địa phương.

Tại Lào Cai, mô hình du lịch cộng đồng kết hợp khai thác tri thức bản địa của đồng bào Dao đã tạo việc làm và thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân. Từ những bài thuốc truyền thống, dịch vụ tắm lá thuốc và các sản phẩm du lịch trải nghiệm đã hình thành chuỗi giá trị mới, giúp người dân có thêm sinh kế ngay tại địa phương.

Bên cạnh du lịch, kinh tế dưới tán rừng và cây dược liệu cũng đang trở thành hướng phát triển được nhiều địa phương lựa chọn. Các vùng trồng actiso, đương quy, chè dây hay các loại dược liệu bản địa tại Tây Bắc và Tây Nguyên không chỉ góp phần nâng cao thu nhập mà còn tạo động lực để người dân tham gia bảo vệ rừng và phát triển kinh tế xanh.

Tại Lâm Đồng, chính quyền địa phương xác định giảm nghèo giai đoạn mới phải dựa trên việc nâng cao chất lượng sinh kế và năng lực tự chủ của người dân. Các mô hình sản xuất được lựa chọn theo điều kiện tự nhiên, tập quán canh tác của từng vùng, đồng thời gắn với chuyển giao khoa học kỹ thuật và ứng dụng công nghệ để nâng cao giá trị sản phẩm.

Những kết quả bước đầu cho thấy hiệu quả của cách tiếp cận này. Tại xã Tà Đùng (Lâm Đồng), nơi gần 80% dân số là đồng bào DTTS, việc triển khai các chương trình hỗ trợ sản xuất và tạo sinh kế đã giúp tỷ lệ hộ nghèo giảm trên 7% mỗi năm. Theo ông Nguyễn Văn Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã, cùng với đầu tư hạ tầng và hỗ trợ sản xuất, việc nâng cao năng lực của người dân là yếu tố quan trọng để duy trì kết quả giảm nghèo lâu dài.

Trong bối cảnh Chương trình mục tiêu quốc gia bước sang giai đoạn mới, việc nhân rộng các mô hình kinh tế dựa trên lợi thế bản địa sẽ là chìa khóa để giảm nghèo bền vững. Một sản phẩm OCOP, một mô hình du lịch cộng đồng hay một vùng dược liệu không chỉ tạo thêm thu nhập cho người dân mà còn góp phần giữ gìn văn hóa, bảo vệ tài nguyên và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội tại những địa bàn còn nhiều khó khăn.

Khi người dân vùng sâu, vùng xa và đồng bào DTTS có thể chủ động tạo ra sinh kế từ chính nguồn lực của địa phương mình, mục tiêu giảm nghèo bền vững và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền sẽ có thêm nền tảng vững chắc để hiện thực hóa.