 |
| Nhà nước cần kiến tạo nhằm tăng sức chống chịu cho nền kinh tế trong thế giới phân mảnh. |
Hiện nay, các mô hình phát triển dựa chủ yếu vào hội nhập quốc tế và lợi thế lao động giá rẻ đang đứng trước nhiều thách thức. Đối với Việt Nam, mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi vừa duy trì tốc độ tăng trưởng, vừa nâng cấp toàn diện năng lực quản trị quốc gia. Câu hỏi đặt ra hiện nay không còn nằm ở việc Nhà nước có nên can thiệp vào nền kinh tế hay không, mà chuyển sang yêu cầu xác định rõ vai trò dẫn dắt phát triển trong một môi trường toàn cầu đầy biến động.
Chia sẻ tại Hội thảo khoa học quốc gia thường niên với chủ đề xuyên suốt “Vai trò của Nhà nước và Thị trường trong phát triển bền vững ở Việt Nam”, PGS, TS. Vũ Thị Hiền, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương cho rằng thế giới đang chứng kiến những biến động sâu sắc về địa chính trị, công nghệ và kinh tế. Những thay đổi này đặt ra yêu cầu mới đối với vai trò của Nhà nước trong quá trình phát triển, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt và tính bất định trở thành trạng thái thường trực.
Theo PGS, TS. Vũ Thị Hiền, chức năng điều tiết thị trường đơn thuần không còn đủ để đáp ứng các mục tiêu phát triển trong giai đoạn hiện nay. Một Nhà nước kiến tạo phát triển cần có tầm nhìn dài hạn, năng lực thiết kế thể chế hiệu quả và khả năng thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Đồng thời, Nhà nước phải tạo dựng môi trường thuận lợi để các chủ thể kinh tế phát huy tối đa tiềm năng, qua đó nâng cao sức cạnh tranh và khả năng thích ứng của nền kinh tế trước những biến động toàn cầu.
 |
| “Vai trò của Nhà nước kiến tạo phát triển trở nên đặc biệt quan trọng nhằm bảo đảm khả năng thích ứng và duy trì động lực tăng trưởng dài hạn” TS. Nguyễn Đình Chúc, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới |
Thực tế cho thấy, quá trình phân mảnh toàn cầu vừa làm thay đổi dòng chảy thương mại và đầu tư quốc tế, vừa tạo ra sự cạnh tranh gay gắt về công nghệ, nguồn lực và thị trường. Theo TS. Nguyễn Đình Chúc, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, những căng thẳng chính trị cùng hệ quả của các cuộc chiến thương mại đang khiến xu hướng phân tách trong nền kinh tế thế giới ngày càng rõ nét.
Một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp từ phân mảnh toàn cầu là thương mại quốc tế. Việt Nam hiện vẫn thuộc nhóm nền kinh tế có độ mở lớn nhất thế giới, song chất lượng hội nhập đang đặt ra nhiều vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc. Theo ThS. Phùng Thị Lan Phương, chuyên gia thương mại quốc tế, dù tốc độ tăng trưởng thương mại của Việt Nam cao hơn mức tăng trưởng chung của thế giới, hơn 70% kim ngạch xuất nhập khẩu vẫn thuộc về khu vực doanh nghiệp FDI. Điều này phản ánh năng lực tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp trong nước còn nhiều hạn chế.
Trong khi đó, môi trường thương mại quốc tế ngày càng phức tạp với sự gia tăng của các biện pháp phòng vệ thương mại, các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe và những yêu cầu mới liên quan đến phát triển bền vững. Theo ThS. Phùng Thị Lan Phương, điều cốt lõi hiện nay không phải là ban hành thêm chính sách mà là chuyển hóa các chủ trương thành năng lực cạnh tranh thực chất cho doanh nghiệp. Đây cũng là thước đo quan trọng đối với hiệu quả của mô hình Nhà nước kiến tạo phát triển.
Ở lĩnh vực đầu tư nước ngoài, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra những cơ hội mới cho Việt Nam, đồng thời tạo ra áp lực cạnh tranh lớn hơn trong thu hút dòng vốn quốc tế. Theo TS. Lý Đại Hùng, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, giai đoạn hiện nay đòi hỏi Việt Nam phải chuyển mạnh từ tư duy thu hút đầu tư theo số lượng sang ưu tiên chất lượng và giá trị gia tăng. Các nhà đầu tư quốc tế ngày càng quan tâm đến môi trường thể chế, khả năng bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tính ổn định của chính sách hơn là những ưu đãi ngắn hạn.
Từ góc độ này, Nhà nước kiến tạo ngoài vai trò thu hút vốn còn phải tạo dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế. Việc xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, nhất quán và có tính dự báo cao sẽ trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong cuộc đua thu hút các dòng vốn chất lượng cao.
Bên cạnh thương mại và đầu tư, cải cách thể chế tiếp tục được xem là nền tảng cốt lõi của quá trình kiến tạo phát triển. Theo PGS, TS. Nguyễn Ngọc Hà, Trường Đại học Ngoại thương, dù Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực trong cải thiện môi trường kinh doanh, vẫn còn không ít rào cản làm giảm hiệu quả vận hành của nền kinh tế. Những bất cập như sự chồng chéo của hệ thống pháp luật, cơ chế phối hợp liên ngành chưa hiệu quả, chi phí tuân thủ cao và chất lượng thực thi chưa đồng đều đang làm suy giảm sức cạnh tranh quốc gia.
Để xây dựng một Nhà nước kiến tạo hiện đại, PGS, TS. Nguyễn Ngọc Hà đề xuất 5 trụ cột quan trọng gồm: dự báo để nhận diện sớm rủi ro; kiến tạo thị trường nhằm mở rộng không gian đổi mới sáng tạo; điều phối phát triển để kết nối chiến lược với nguồn lực; thích ứng nhanh trước các biến động toàn cầu; và bảo vệ lợi ích quốc gia. Đây là những yêu cầu ngày càng cấp thiết trong một thế giới mà tính bất định đang dần trở thành trạng thái bình thường mới.
 |
| “Khoảng cách công nghệ với các nước phát triển có nguy cơ gia tăng nếu không có những chính sách đột phá trong thời gian tới”. TS. Trần Toàn Thắng, Trưởng ban Quốc tế và Chính sách hội nhập, Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính, Bộ Tài chính |
Một thách thức khác được nhiều chuyên gia nhấn mạnh là năng lực chống chịu của nền kinh tế. Theo TS. Trần Toàn Thắng, Trưởng ban Quốc tế và Chính sách hội nhập, Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính, Bộ Tài chính, tác động của phân mảnh toàn cầu đang khiến những hạn chế về công nghệ, đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng của Việt Nam bộc lộ rõ hơn.
Từ góc nhìn lập pháp, PGS, TS. Phạm Thị Hồng Yến, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng yêu cầu lớn nhất hiện nay là nâng cao khả năng thích ứng của bộ máy nhà nước trước những biến động nhanh chóng của môi trường quốc tế. Một bộ máy tinh gọn, hiệu quả và có khả năng phản ứng chính sách linh hoạt sẽ là điều kiện quan trọng để thực hiện tốt vai trò kiến tạo phát triển trong giai đoạn mới.
Trong khi đó, TS. Dương Đức Đại, Trường Đại học Ngoại thương, cho rằng 3 điểm nghẽn lớn nhất của quá trình phát triển hiện nay nằm ở nguồn nhân lực, thể chế và hạ tầng. Đặc biệt, bài toán lao động hiện không còn đơn thuần là thiếu về số lượng mà chủ yếu là sự thiếu hụt nguồn nhân lực đáp ứng đúng kỹ năng và yêu cầu của nền kinh tế hiện đại. Điều này đòi hỏi hệ thống giáo dục và đào tạo phải được đổi mới mạnh mẽ nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động trong tương lai.
Bên cạnh đó, hạ tầng số được xác định là một yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong bối cảnh kinh tế số và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, đầu tư cho hạ tầng số vừa là yêu cầu kinh tế, đồng thời gắn trực tiếp với năng lực tự chủ công nghệ của đất nước. Vai trò dẫn dắt của Nhà nước trong lĩnh vực này sẽ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững và nâng cao vị thế cạnh tranh của Việt Nam trong dài hạn.
