Vi phạm sử dụng hệ thống sổ kế toán tài chính có thể bị phạt đến 7 năm tù

Phóng viên: Thưa ông, Công văn số 1902/CT-CDS về phối hợp ngăn chặn hành vi gian lận thuế sử dụng song song hai hệ thống sổ sách kế toán tài chính của doanh nghiệp vừa được Cục Thuế (Bộ Tài chính) ban hành được xem là một “liều thuốc mạnh” nhằm chấn chỉnh tính minh bạch trong báo cáo tài chính. Ông đánh giá như thế nào về tác động của văn bản này đối với doanh nghiệp và môi trường kinh doanh?

Ông Trần Văn Quân: Theo tôi, Công văn số 1902/CT-CDS là một động thái mạnh mẽ, đúng thời điểm, đặc biệt trong bối cảnh Chính phủ và ngành Thuế đang đẩy mạnh chuyển đổi số và kết nối dữ liệu đa chiều. Khi dữ liệu doanh nghiệp và cá nhân được định danh và đồng bộ thì hành vi trốn thuế ngày càng khó tồn tại.

Chuyên gia tư vấn tuân thủ về thuế, kế toán Trần Văn Quân, nhà sáng lập hệ sinh thái VNLAWS, VNTAC, Kiểm toán Ocean audit. Ảnh: Đức Mỹ

Văn bản này cũng phù hợp với cam kết hội nhập và các chuẩn mực minh bạch của nền kinh tế thị trường theo định hướng của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), bao gồm: Minh bạch chính sách, minh bạch thực thi pháp luật, minh bạch tài chính - kế toán, minh bạch trợ cấp và môi trường cạnh tranh không phân biệt đối xử.

Tác động tích cực lớn nhất là thiết lập lại chuẩn mực minh bạch và tạo sân chơi công bằng. Từ đó, doanh nghiệp tuân thủ sẽ không còn bị bất lợi trước các đơn vị sử dụng “hai hệ thống sổ” để tối ưu thuế sai quy định.

Từ đó dễ dàng hơn trong quá trình gọi quỹ đầu tư, nhà đầu tư, hoặc trong quá trình thẩm định (Due Diligence) liên quan mua bán, sáp nhập doanh nghiệp. Thông thường, nhà đầu tư thường xem xét đánh giá rất nhiều báo cáo nhưng có 3 loại báo cáo bắt buộc cần phải thực hiện hoặc cung cấp điển hình như: Báo cáo tài chính (FDD), Báo cáo về pháp lý (LDD), Báo cáo về tuân thủ và nghĩa vụ thuế (TDD)…

Ngoài ra, ở góc độ quản trị, minh bạch dữ liệu mang lại nhiều lợi ích như: Nâng cao độ tin cậy của báo cáo tài chính khi làm việc với ngân hàng và nhà đầu tư; gia tăng khả năng huy động vốn, đặc biệt trong M&A hoặc gọi vốn; tạo nền tảng 1 nguồn thông tin đầy đủ và dể tiếp cận cho quản trị hiện đại, kiểm soát nội bộ theo chuẩn COSO, quản trị dòng tiền và phòng chống gian lận.

Đây cũng là tiền đề để doanh nghiệp tiếp cận các tiêu chuẩn quốc tế như ESG hoặc các chứng nhận liên quan đến phát thải - vốn ngày càng trở thành yêu cầu bắt buộc tại các thị trường phát triển như châu Âu.

Xét về thực trạng “hai hệ thống sổ” vẫn là vấn đề tồn tại và ngày càng tinh vi hơn. Không còn đơn thuần là sổ sách thủ công, hiện nay, các doanh nghiệp có thể sử dụng phần mềm nội bộ, tách biệt dữ liệu quản trị và dữ liệu kê khai thuế.

Tuy nhiên, hành vi này tiềm ẩn rủi ro pháp lý rất lớn, có thể vi phạm Khoản 10 Điều 13 Luật Kế toán 2015 (cấm lập nhiều hệ thống sổ kế toán); Điều 17 Luật Quản lý thuế 2019 (yêu cầu kê khai trung thực, chính xác); Bộ luật Hình sự 2015 quy định có thể bị xử lý hình sự đối với hành vi này. Theo đó, mọi nghiệp vụ kinh tế phải được ghi nhận trên một hệ thống sổ kế toán duy nhất.

Cùng lúc, trong bối cảnh dữ liệu được liên thông, việc phát hiện sai lệch ngày càng dễ dàng hơn. Do vậy, Công văn số 1902/CT-CDS là hồi chuông thức tỉnh cho các doanh nghiệp cần tuân thủ sớm để tránh rủi ro về pháp lý.

Phóng viên: Theo ông, đâu là những “dấu hiệu” giúp cơ quan chức năng hoặc kiểm toán nhận diện doanh nghiệp có hành vi gian lận thông qua việc tách rời dữ liệu doanh thu?

Ông Trần Văn Quân: Trước đây Tổng cục Thuế, nay là Cục Thuế đã có công văn về tăng cường rà soát, kiểm tra phát hiện người nộp thuế có dấu hiệu rủi ro về hóa đơn, chống gian lận hoàn thuế giá trị gia tăng.

Văn bản nêu ra các chỉ tiêu nhận diện doanh nghiệp có rủi ro, như: Doanh nghiệp thành lập mới do người đứng tên giám đốc, đại diện pháp luật có công ty, nhưng cơ quan thuế đã có thông báo bỏ địa chỉ kinh doanh (còn nợ thuế), tạm ngừng hoạt động kinh doanh có thời hạn; doanh thu kê khai hàng năm phát sinh trên 10 tỷ đồng nhưng số thuế phát sinh phải nộp thấp (dưới 100 triệu đồng, tương đương 1%).

Doanh nghiệp vi phạm về sổ sách kế toán bị truy thu và phạt từ 20% đến truy thu 300% số thuế trốn, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức phạt tù lên đến 7 năm. Ảnh: TL

Ngoài ra, trong quá trình tư vấn và thực hiện kiểm toán, soát xét các giao dịch pháp lý, thuế và tài chính, chúng tôi thường nhận diện một số dấu hiệu điển hình như: Báo cáo quản trị nội bộ cao hơn đáng kể so với báo cáo tài chính; biên lợi nhuận thấp bất thường so với mặt bằng ngành; tăng trưởng doanh thu không tương xứng với quy mô vận hành; nhân sự nhiều, tài sản cố định lớn, tỷ lệ tăng đầu tư nhiều kỳ cao hơn nhiều so với tỷ lệ tăng doanh thu.

Đồng thời, dòng tiền không phản ánh kết quả kinh doanh (doanh thu thấp nhưng tiền vào lớn); tỷ lệ giao dịch tiền mặt và hàng tồn kho cao bất thường; có dấu hiệu chỉnh sửa dữ liệu nhiều lần sau khi đã khóa sổ. Đặc biệt, ngành Thuế cũng đã và đang tập trung đến các doanh nghiệp có dấu hiệu lỗ liên tục nhiều năm, không tăng trưởng doanh thu, lợi nhuận nhưng tiếp tục mở rộng quy mô, đầu tư, nhất là các doanh nghiệp FDI và liên quan đến yếu tố chuyển giá.

Những dấu hiệu điển hình nêu trên không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với gian lận, nhưng là cơ sở quan trọng để cơ quan Thuế đánh giá các chỉ tiêu xác định doanh nghiệp gian lận hoặc trốn thuế.

Phóng viên: Trước các chế tài nghiêm khắc, ông có khuyến nghị gì cho doanh nghiệp và đội ngũ kế toán để đảm bảo tuân thủ trong bối cảnh cơ quan Thuế tăng cường giám sát bằng công nghệ?

Ông Trần Văn Quân: Trước hết, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy theo hướng tuân thủ và quản trị rủi ro. Hiện nay, việc tuân thủ thuế là một yếu tố trong chiến lược phát triển bền vững. Việc tuân thủ phải được thực hiện đồng bộ từ lãnh đạo đến nhân viên, không chỉ là trách nhiệm của bộ phận kế toán.

Thứ hai, cần xây dựng hệ thống dữ liệu “một nguồn sự thật” (single source of truth) và đảm bảo dữ liệu mua - bán - công nợ được đồng bộ, hạn chế tối đa việc tồn tại nhiều hệ thống song song.

Thứ ba, doanh nghiệp nên chủ động đầu tư vào kiểm soát nội bộ và kiểm toán độc lập. Việc thiết lập quy trình rõ ràng và rà soát định kỳ sẽ giúp phát hiện sớm sai sót. Trong thực tế, chi phí tuân thủ luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí khắc phục hậu quả.

Thứ tư, việc vận hành hai hệ thống sổ kế toán tài chính còn tiềm ẩn rủi ro nội bộ, tạo điều kiện cho gian lận hoặc bị lợi dụng để tố cáo bởi chính nhân sự của mình hoặc đối thủ cạnh tranh.

Đáng chú ý, trường hợp doanh nghiệp vi phạm, ngoài việc bị truy thu và phạt từ 20% đến truy thu 300% số thuế trốn, doanh nghiệp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức phạt tù lên đến 7 năm theo Điểm c, Khoản 3, Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Đặc biệt, trong bối cảnh cơ quan thuế đang ứng dụng công nghệ và dữ liệu lớn để giám sát, “vùng xám” trong quản lý thuế ngày càng thu hẹp. Chi phí khắc phục hậu quả do thiếu tuân thủ không chỉ dừng ở tiền phạt, mà còn là uy tín, cơ hội và cả sự tồn tại - “dây thòng lọng vô hình” mà nhiều doanh nghiệp chỉ nhận ra khi đã quá muộn.”