Startup AI Việt: Muốn thành công phải giải đúng "nỗi đau" của thị trường

AI không còn là “vé gọi vốn” dễ dàng

Trước đây, nhiều startup AI tận dụng sự bùng nổ của vốn đầu tư mạo hiểm để mở rộng quy mô nhanh, ưu tiên tăng trưởng người dùng và thị phần. Không ít doanh nghiệp chấp nhận “đốt tiền” trong thời gian dài với kỳ vọng sẽ chiếm lĩnh thị trường trước khi nghĩ đến lợi nhuận. Tuy nhiên, khi thị trường công nghệ bước vào giai đoạn thận trọng hơn, mô hình tăng trưởng nóng dần bộc lộ nhiều hạn chế. Nhà đầu tư hiện không còn chỉ nhìn vào tiềm năng công nghệ mà yêu cầu rõ ràng hơn về doanh thu, khả năng thương mại hóa và hiệu quả vận hành thực tế.

Sự thay đổi đó đang tạo ra một “bộ lọc tự nhiên” trong hệ sinh thái AI. Những startup chỉ sở hữu ý tưởng hoặc công nghệ chưa hoàn thiện ngày càng khó gọi vốn. Ngược lại, các doanh nghiệp tập trung giải quyết “nỗi đau” cụ thể của khách hàng lại có nhiều cơ hội hơn để phát triển bền vững. Thực tế cho thấy, các ứng dụng AI thành công thường xuất phát từ những bài toán rất cụ thể như tự động hóa chăm sóc khách hàng, tối ưu vận hành chuỗi cung ứng, xử lý dữ liệu hay hỗ trợ ra quyết định trong doanh nghiệp.

Khi sản phẩm tạo ra giá trị rõ ràng, khách hàng sẵn sàng chi trả, từ đó giúp startup hình thành dòng tiền ổn định thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào vốn đầu tư. Đây cũng là lý do nhiều startup tại Đông Nam Á đang chuyển hướng khỏi các mô hình “AI tổng quát” để tập trung vào những giải pháp chuyên biệt cho từng lĩnh vực như tài chính, y tế, giáo dục hay thương mại điện tử. Cách tiếp cận này được đánh giá thực dụng hơn nhưng giúp doanh nghiệp nhanh chóng tìm được thị trường phù hợp và xây dựng lợi thế cạnh tranh rõ nét hơn.

Tại Việt Nam, chiến lược “đi ngách” đang trở thành lựa chọn phổ biến đối với nhiều startup AI. Thay vì cạnh tranh trực diện với các tập đoàn công nghệ lớn trên thị trường quốc tế, nhiều doanh nghiệp trẻ chọn phát triển sản phẩm phục vụ nhu cầu nội địa hoặc các thị trường có đặc điểm tương đồng. Lợi thế về chi phí phát triển hợp lý, khả năng triển khai linh hoạt cùng đội ngũ kỹ sư trẻ giúp startup Việt có tốc độ thích nghi khá nhanh với nhu cầu của doanh nghiệp trong nước.

Kết quả thống kê cho thấy cơ hội ở tầng ứng dụng AI tại Việt Nam còn rất lớn. Tuy nhiên, khi ngày càng nhiều doanh nghiệp đều có thể tích hợp AI vào sản phẩm, lợi thế cạnh tranh sẽ không còn nằm ở việc “có AI”, mà nằm ở khả năng hiểu khách hàng sâu hơn, sở hữu dữ liệu riêng tốt hơn và gắn sản phẩm vào quy trình vận hành thực tế của doanh nghiệp. Đây cũng là yếu tố quyết định startup có thể tạo ra “hào lũy” cạnh tranh bền vững hay không trong bối cảnh công nghệ ngày càng dễ tiếp cận.

Theo TS. Lê Thu Trang, Giảng viên ngành Khởi nghiệp kinh doanh tại Đại học RMIT Việt Nam, câu hỏi quan trọng hiện nay không còn là doanh nghiệp có thể làm AI hay không, mà là liệu họ có xây dựng được lợi thế đủ bền để tồn tại trong môi trường cạnh tranh khốc liệt hay không. Hiện chuỗi giá trị AI hiện gồm ba tầng chính gồm: hạ tầng tính toán, mô hình nền và tầng ứng dụng. Trong điều kiện hiện nay tại Việt Nam, phần lớn startup nên tập trung vào tầng ứng dụng vì đây là hướng đi thực tế và phù hợp hơn với nguồn lực hiện có.

Ở tầng này, doanh nghiệp có thể tận dụng các mô hình AI sẵn có để giải quyết bài toán cụ thể cho khách hàng như chăm sóc khách hàng tự động, xử lý văn bản, nhận diện giọng nói hay cá nhân hóa trải nghiệm người dùng. Trong khi đó, việc phát triển mô hình nền hoặc hạ tầng tính toán đòi hỏi nguồn vốn rất lớn, đội ngũ kỹ thuật trình độ cao cùng khả năng vận hành phức tạp mà không phải startup nào cũng đáp ứng được. Điều đó khiến chiến lược tập trung vào ứng dụng trở thành lựa chọn hợp lý hơn cho đa số doanh nghiệp AI Việt Nam.

AI Việt cần giá trị thật thay vì chỉ là ý tưởng

Từ góc nhìn thực tiễn, ông Đặng Hữu Sơn, Nhà sáng lập LovinBot cho biết, startup nên trực tiếp làm việc cùng doanh nghiệp để giải quyết những vấn đề cụ thể mà họ đang gặp phải. Trước khi phát triển sản phẩm, startup cần hiểu rõ doanh nghiệp đang cần giải quyết bài toán gì bằng AI. Từ kinh nghiệm thực tế, ông Sơn cho rằng các startup có thể tận dụng mã nguồn mở hoặc công cụ “no-code” để xây dựng sản phẩm khả dụng tối thiểu (MVP) trong vòng một đến ba tháng nhằm nhanh chóng đưa sản phẩm ra thị trường và kiểm chứng nhu cầu khách hàng.

Theo ông Sơn, việc ra thị trường sớm giúp startup nhanh chóng thu thập dữ liệu sử dụng, cải tiến sản phẩm và xây dựng các chỉ số cần thiết trước khi mở rộng quy mô hoặc gọi vốn. Với cách làm này, LovinBot đã bán được hơn 10 giải pháp AI với mức giá khoảng 9.000 USD mỗi giải pháp mỗi năm. Đây được xem là ví dụ cho thấy startup AI hoàn toàn có thể tạo doanh thu nếu tập trung vào những nhu cầu cụ thể thay vì cố gắng xây dựng các nền tảng quá rộng hoặc phức tạp ngay từ đầu.

Trong khi đó, ông Nguyễn Hoàng Hiệp, Giám đốc vận hành AI Hay cho rằng hành trình gọi vốn của startup AI “thuần Việt” phụ thuộc rất lớn vào khả năng truyền tải tầm nhìn dài hạn tới nhà đầu tư. Theo ông Hiệp, startup cần chứng minh rằng sản phẩm của mình không chỉ là phiên bản địa phương hóa của một mô hình nước ngoài mà là giải pháp phục vụ một nhóm khách hàng lớn với nhu cầu đặc thù. Nhà đầu tư hiện quan tâm nhiều hơn tới tiềm năng thị trường, khả năng thương mại hóa và mô hình tạo doanh thu hơn là những chi tiết kỹ thuật đơn thuần.

Giám đốc vận hành AI Hay cũng thừa nhận startup AI hiện vẫn đối mặt với bài toán “con gà và quả trứng” khi cần có người dùng để hiểu nhu cầu và cải tiến sản phẩm, nhưng muốn có người dùng đầu tiên lại cần nguồn lực tài chính và sự tin tưởng từ nhà đầu tư. Vì vậy, sự kiên trì và khả năng tối ưu trải nghiệm cho cả khách hàng lẫn nhà đầu tư trở thành yếu tố sống còn. Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt hiện nay, startup AI không còn nhiều cơ hội để thử sai kéo dài như trước.

Nhiều tổ chức nghiên cứu quốc tế dự báo AI sẽ trở thành động lực tăng trưởng mới của kinh tế số Việt Nam trong thập niên tới. Báo cáo “Vietnam AI Economy 2025” của NIC, JCA và BBG nhận định AI có thể đóng góp khoảng 130 tỷ USD cho GDP Việt Nam vào năm 2040 nếu tận dụng tốt cơ hội chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, cơ hội này sẽ không chia đều cho tất cả doanh nghiệp mà chỉ dành cho những startup đủ khả năng tạo ra giá trị thực tế và duy trì mô hình kinh doanh bền vững.