Đổi mới mô hình tăng trưởng, tạo động lực cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số

Ông Nguyễn Quốc Anh, Phó Viên trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế trao đổi mô hình tăng trưởng hội thảo. Ảnh: Thu Hòa

Đó là đề xuất của các chuyên gia tại Hội thảo khoa học với chủ đề “Xác lập mô hình tăng trưởng mới gắn với mục tiêu tăng trưởng 2 con số, đổi mới mô hình phát triển kinh tế giai đoạn 2026-2030” do Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế, Bộ Tài chính tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh ngày 17/8.

Tăng trưởng 2 con số đòi hỏi thay đổi cách thức tạo ra tăng trưởng

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Quốc Anh, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế cho biết, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, hướng tới hai mục tiêu chiến lược 100 năm: đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, có thu nhập cao.

Theo ông Nguyễn Quốc Anh, giai đoạn 2026-2030 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vừa phải tạo được tốc độ tăng trưởng cao, vừa tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững trong dài hạn.

Giai đoạn 2021-2025, dù đối mặt với nhiều biến động và cú sốc từ bên ngoài, nền kinh tế Việt Nam vẫn giữ được ổn định vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn và duy trì các động lực tăng trưởng.

Tuy nhiên, những hạn chế của mô hình tăng trưởng cũng bộc lộ rõ hơn khi tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào vốn, tài nguyên và lao động; hiệu quả phân bổ, sử dụng nguồn lực chưa cao; đóng góp của năng suất, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo chưa tương xứng với tiềm năng. Trong khi đó, dư địa của một số động lực truyền thống đang thu hẹp, cạnh tranh quốc tế ngày càng dựa nhiều hơn vào công nghệ, năng suất, nguồn nhân lực và khả năng tham gia các chuỗi giá trị có giá trị gia tăng cao.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn, lao động, tài nguyên và gia công sang dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng suất lao động cao; phát huy hiệu quả các nguồn lực, xây dựng doanh nghiệp Việt Nam lớn mạnh và khai thác các không gian phát triển mới.

Điều này cho thấy, mục tiêu tăng trưởng 2 con số không chỉ đặt ra yêu cầu về tốc độ, mà quan trọng hơn là phải thay đổi cách thức tạo ra tăng trưởng, từ dựa nhiều vào gia tăng đầu vào sang dựa ngày càng nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Tại hội thảo, các chuyên gia tập trung phân tích 3 nhóm nội dung gồm đánh giá kết quả cơ cấu lại nền kinh tế giai đoạn 2021-2025 và những vấn đề đặt ra; xác định mục tiêu, định hướng và giải pháp phát triển kinh tế giai đoạn 2026-2030; đề xuất, kiến nghị các chính sách đột phá nhằm thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số.

Phân tích về bối cảnh mới và một số vấn đề cần lưu ý về mô hình tăng trưởng kinh tế, PGS.TS Lê Xuân Bá cho rằng, khoa học, công nghệ trên thế giới phát triển như vũ bão. Chỉ riêng 4 tập đoàn công nghệ của Mỹ gồm Alphabet, Microsoft, Meta và Amazon dự kiến đầu tư 600 tỷ USD cho hạ tầng AI trong năm 2026.

Theo PGS.TS Lê Xuân Bá, các nền kinh tế đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số đều thể hiện sự tương tác và bổ trợ mạnh mẽ giữa 3 nhân tố: thể chế, nội lực quốc gia và khả năng hội nhập, thích ứng.

Ông cho biết GDP 6 tháng đầu năm 2026 đạt 8,18%. Để đạt mục tiêu tăng trưởng trên 10%, GDP quý III và quý IV cần tăng lần lượt 11,6% và 11,9%. Đây là một thách thức rất lớn, cần có mô hình tăng trưởng phù hợp.

Tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn, tạo năng lực sản xuất mới

Ở góc độ tài chính, PGS.TS Phạm Thị Hoàng Anh, Phó Giám đốc Học viện Ngân hàng chỉ ra một số hạn chế của thị trường vốn, trong đó thị trường phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng; thị trường trái phiếu doanh nghiệp chưa phát triển tương xứng; chất lượng tài sản và rủi ro tín dụng vẫn đáng chú ý; năng lực vốn của một số ngân hàng thương mại còn mỏng.

Để khắc phục tình trạng này, PGS.TS Phạm Thị Hoàng Anh khuyến nghị cân bằng cấu trúc kênh dẫn vốn, thúc đẩy thị trường trái phiếu doanh nghiệp; chuẩn hóa xếp hạng tín nhiệm bắt buộc đối với phát hành ra công chúng; số hóa và mã hóa tài sản; bứt phá thị trường chứng khoán, tạo cơ chế IPO ưu đãi cho các doanh nghiệp công nghệ sâu (Deeptech), bán dẫn và năng lượng mới.

PGS.TS Phạm Thị Hoàng Anh, Phó Giám đốc Học viện Ngân hàng khuyến nghị nhiều giải pháp về phát triển thị trường vốn. Ảnh: Thu Hòa

Đồng thời, PGS.TS Phạm Thị Hoàng Anh kiến nghị thúc đẩy vận hành Trung tâm tài chính quốc tế; Ngân hàng Nhà nước tiếp tục điều hành chính sách tiền tệ thận trọng, linh hoạt nhằm góp phần kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, hỗ trợ tăng trưởng kinh tế 2 con số; có giải pháp để ổn định lãi suất cho vay, điều hành và giám sát tăng trưởng tín dụng hợp lý.

Theo kiến nghị, cần tập trung vốn vào các lĩnh vực sản xuất kinh doanh, nhất là các lĩnh vực ưu tiên; kiểm soát tín dụng vào lĩnh vực rủi ro; triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý thị trường vàng, bảo đảm sự ổn định của tỷ giá và thị trường ngoại hối, gia tăng dự trữ ngoại hối.

Theo các chuyên gia, có 5 điểm nghẽn chủ yếu được nhận diện gồm thể chế và năng lực thực thi chính sách; năng suất và chất lượng nguồn nhân lực; năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp; khả năng huy động và phân bổ nguồn vốn dài hạn; chất lượng hạ tầng chiến lược, đặc biệt là hạ tầng số, dữ liệu, năng lượng, logistics và đô thị.

Nếu các điểm nghẽn này không được giải quyết đồng thời, mục tiêu tăng trưởng cao có nguy cơ phụ thuộc trở lại vào mở rộng đầu tư và khai thác các lợi thế chi phí thấp.

Trên cơ sở đó, đổi mới thể chế phát triển cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý, kiểm soát sang kiến tạo và dẫn dắt phát triển; từ tiền kiểm nặng về thủ tục sang hậu kiểm dựa trên rủi ro và dữ liệu; từ quản lý theo đầu vào sang quản trị theo mục tiêu, kết quả và tác động.

Hội thảo kiến nghị hình thành một chương trình quốc gia thống nhất về đổi mới mô hình tăng trưởng giai đoạn 2026-2030. Trong đó, 3 đột phá phải được triển khai đồng thời gồm đột phá thể chế để giải phóng nguồn lực; đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu và AI để nâng năng suất; đột phá về hạ tầng, nhân lực và doanh nghiệp để tạo năng lực sản xuất mới.

Trong đó, tăng trưởng 2 con số không thể đạt được bằng một chính sách đơn lẻ mà đòi hỏi sự cộng hưởng giữa thể chế hiệu quả, vốn dài hạn, hạ tầng hiện đại, doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh, nhân lực chất lượng cao và năng lực khoa học, công nghệ. Vì vậy, chính sách cần được thiết kế theo hướng hệ sinh thái, thay vì theo từng ngành riêng lẻ.

Theo đó, mô hình tăng trưởng mới giai đoạn 2026-2030 cần dựa trên 5 trụ cột gồm: thể chế kiến tạo và quản trị hiện đại; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và AI; doanh nghiệp tư nhân và năng lực sản xuất trong nước; hạ tầng chiến lược, năng lượng và dữ liệu; nguồn nhân lực chất lượng cao và phát triển bao trùm. Các trụ cột này cần được vận hành trong không gian phát triển đa cực, liên kết vùng và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Các chuyên gia cũng thống nhất nhận định, nếu giai đoạn 2021-2025 tạo nền tảng về ổn định kinh tế vĩ mô, quy mô thị trường, hạ tầng và hội nhập, thì 2026-2030 phải là giai đoạn chuyển đổi về chất của mô hình phát triển. Trọng tâm không chỉ là huy động thêm vốn, lao động, doanh nghiệp hay dữ liệu, mà phải nâng cao giá trị tạo ra từ mỗi nguồn lực.

Đồng thời kiến nghị nghiên cứu xây dựng Chương trình quốc gia về đổi mới mô hình tăng trưởng giai đoạn 2026-2030, với cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng và hệ thống chỉ tiêu đo lường cụ thể. Trong đó, TP. Hồ Chí Minh cần được phát huy vai trò là một cực tăng trưởng, trung tâm tài chính, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số và cửa ngõ hội nhập quốc tế; đồng thời là địa bàn tiên phong thử nghiệm những chính sách mới trước khi đánh giá và nhân rộng.

Mục tiêu tăng trưởng “2 con số” vì vậy không chỉ là mục tiêu về tốc độ, mà còn là động lực thúc đẩy chuyển đổi mô hình phát triển. Thành công của giai đoạn 2026-2030 cần được đánh giá đồng thời qua tốc độ tăng GDP, năng suất lao động và TFP, năng lực công nghệ của doanh nghiệp, chất lượng nguồn nhân lực, hiệu quả sử dụng vốn, quy mô kinh tế số, mức độ tự chủ chiến lược và chất lượng đời sống nhân dân. Đây cũng là định hướng chuyển từ tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn, lao động, tài nguyên và gia công sang dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng suất lao động cao.