Kinh tế tầm thấp: Mở không gian tăng trưởng mới, hướng tới đóng góp 1,5% GDP

Phát triển kinh tế không gian tầm thấp, hướng tới đóng góp 1,5% GDP.

Khai mở tiềm năng kinh tế từ không gian tầm thấp

Bộ Chính trị vừa ban hành Kết luận số 99-KL/TW ngày 28/9/2026 về khai thác, quản trị, bảo vệ không gian tầm thấp phục vụ phát triển đất nước trong tình hình mới. Điểm đáng chú ý là không gian tầm thấp được xác định đồng thời là tài nguyên quốc gia, không gian phát triển mới của đất nước, không gian chủ quyền đặc biệt, qua đó mở ra dư địa cho một ngành kinh tế - kỹ thuật mới.

Đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đưa vào vận hành 3 khu thử nghiệm bay cấp quốc gia, đại diện cho các vùng địa hình khác nhau, cùng tối thiểu 1 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia về phương tiện bay không người lái (UAV). Tỷ lệ nội địa hóa các dòng UAV chủ lực phục vụ sản xuất phấn đấu vượt 30-40% vào năm 2030, trên 85% vào năm 2045.

Tầm nhìn xa hơn là đưa kinh tế không gian tầm thấp trở thành ngành kinh tế - kỹ thuật quan trọng vào năm 2045, trở thành một trong những động lực tăng trưởng mới, có năng lực cạnh tranh cao trong khu vực, đóng góp khoảng 1,5% GDP quốc gia. Không gian này được định hướng phục vụ logistics, nông nghiệp, quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, giám sát hạ tầng, phòng chống thiên tai, cứu nạn, cấp cứu y tế, đô thị thông minh.

Tại Diễn đàn “Phát triển kinh tế tầm thấp và thúc đẩy ứng dụng công nghệ vũ trụ tại Việt Nam” diễn ra ngày 2/10 tại Hà Nội, các chuyên gia nhận định sự hội tụ giữa UAV, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu vệ tinh, nền tảng số đang tạo ra khả năng đưa công nghệ trực tiếp vào những hoạt động sản xuất, dịch vụ vốn phụ thuộc nhiều vào điều kiện địa hình, khoảng cách.

PGS.,TS. Bùi Thế Duy Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội

Theo PGS.,TS. Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, kinh tế tầm thấp tích hợp những công nghệ mới nhất về UAV với các ứng dụng trong logistics, nông nghiệp, giao thông thông minh. Thực tế, lĩnh vực này đã bước khỏi phạm vi nghiên cứu lý thuyết khi một số mô hình vận chuyển vật tư y tế, hàng hóa bằng UAV được đưa vào thử nghiệm.

Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng, kinh tế không gian tầng thấp có thể hiểu là nền kinh tế dựa trên hệ sinh thái thiết bị bay hoạt động từ mặt đất đến độ cao khoảng 1.000-3.000 m, tùy cách xác định của từng quốc gia. Quy mô thị trường UAV toàn cầu được dự báo đạt khoảng 40 tỷ USD vào năm 2030.

Nếu mở rộng sang hệ sinh thái dịch vụ gắn với nông nghiệp, logistics cùng các ngành kinh tế truyền thống, quy mô kinh tế không gian tầng thấp toàn cầu có thể đạt khoảng 488 tỷ USD vào năm 2035. Tại Việt Nam, lĩnh vực này mới ở giai đoạn đầu, tốc độ tăng trưởng được dự báo khoảng 13%, quy mô ngành có thể đạt 500 triệu USD vào năm 2035.

Năm 2026 cũng đánh dấu bước chuyển đáng chú ý khi công nghệ hàng không, vũ trụ được xác định thuộc nhóm công nghệ chiến lược quốc gia. Các nhiệm vụ phát triển UAV, hệ thống quản lý thiết bị bay, vệ tinh, chùm vệ tinh quan sát Trái Đất, hạ tầng dữ liệu không gian đang tạo nền móng để chuyển từ nghiên cứu sang thử nghiệm, từ thử nghiệm sang sản phẩm, dịch vụ thương mại.

Ở góc độ kinh tế, giá trị của lĩnh vực này vì thế vượt ra ngoài doanh thu từ sản xuất thiết bị bay. UAV có thể trở thành phương tiện thu thập dữ liệu, vận chuyển hàng hóa, hỗ trợ sản xuất, giám sát hạ tầng. Khi kết hợp dữ liệu vệ tinh, AI cùng nền tảng số, một hệ sinh thái dịch vụ mới có thể hình thành, tạo thêm thị trường cho doanh nghiệp công nghệ trong nước.

Tạo hành lang để kinh tế tầm thấp phát triển quy mô lớn

Tiềm năng lớn cũng đặt ra bài toán về thể chế, tiêu chuẩn, tần số, hạ tầng, nguồn nhân lực. Ông Nguyễn Văn Thuật cho biết Việt Nam hiện chưa có quy định riêng về phát triển kinh tế không gian tầng thấp. Theo ông, quá trình xây dựng thể chế cần đi cùng thực tiễn thử nghiệm, tạo môi trường cho doanh nghiệp kiểm chứng công nghệ, mô hình kinh doanh trong phạm vi kiểm soát trước khi triển khai rộng.

Kết luận số 99-KL/TW đã định hướng hoàn thiện mô hình quản trị quốc gia theo hướng thống nhất, hiện đại, dựa trên dữ liệu, nền tảng số, quản trị rủi ro. Hoạt động quản lý được tổ chức theo khu vực, phân tầng độ cao, loại hình hoạt động, mức độ rủi ro, bao quát toàn bộ chu trình từ đăng ký, định danh, cấp phép đến điều hành, giám sát, kiểm tra, xử lý vi phạm.

Với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được đặt ra nhằm xác định rõ phạm vi, thời hạn, tiêu chí đánh giá, phương thức giám sát. Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng bởi kinh tế tầm thấp liên quan đồng thời tới đổi mới công nghệ, quản lý vùng trời, an toàn bay, dữ liệu, quyền riêng tư, quốc phòng, an ninh.

Theo ông Nguyễn Bá Anh, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Điện Biên, địa hình chia cắt mạnh, dân cư phân bố phân tán tạo nhu cầu lớn về UAV trong vận chuyển, sản xuất nông nghiệp, quản lý tài nguyên. Đề án thử nghiệm tại tỉnh được triển khai trong 24 tháng, dự kiến thực hiện 6.000 chuyến bay, hướng tới tỷ lệ an toàn trên 99%.

Các ứng dụng tập trung vào giám sát mùa vụ, phun thuốc, gieo hạt, vận chuyển vật tư, nông sản; logistics y tế với thuốc, mẫu xét nghiệm, hàng hóa thiết yếu; khảo sát địa hình, xây dựng dữ liệu không gian phục vụ quản lý đất đai, rừng, hạ tầng, phòng chống thiên tai. Từ ngày 15/9/2026, Điện Biên đã thực hiện 118 chuyến bay vận chuyển cà phê tại xã Mường Ảng, tải trọng 50 kg mỗi chuyến.

Từ quá trình thử nghiệm, 3 dự án thành phần đã được đề xuất nghiên cứu đầu tư, gồm trung tâm thử nghiệm, thực hành bay UAV; nhà máy sản xuất UAV; trung tâm giới thiệu, đào tạo công nghệ UAV, hàng không, vũ trụ. Tổng vốn dự kiến gần 200 tỷ đồng. Quan trọng hơn số chuyến bay là dữ liệu thực tế, quy trình phối hợp, kinh nghiệm quản lý rủi ro được hình thành để phục vụ đánh giá chính sách.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Kim Thuần, Phó Giám đốc Trung tâm Công nghệ Viettel Post nhận định phát triển kinh tế tầm thấp cần sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học. Nhà nước xây dựng hành lang pháp lý; địa phương đặt bài toán thực tế, tạo không gian thử nghiệm; doanh nghiệp triển khai ứng dụng; cơ sở nghiên cứu cung cấp công nghệ, nhân lực.

Theo ông Thuần, logistics là một trong những lĩnh vực giàu tiềm năng, song hoạt động tại Việt Nam hiện chủ yếu mới ở giai đoạn thử nghiệm hoặc thí điểm. Bài toán tiếp theo là chuyển từ những chuyến bay riêng lẻ sang hệ thống vận hành có nền tảng quản lý, quy trình ổn định, tiêu chuẩn an toàn, khả năng kết nối dữ liệu, đặc biệt phải chứng minh được hiệu quả kinh tế khi triển khai ở quy mô lớn.

PGS.,TS. Trương Ninh Thuận, Viện trưởng Viện Công nghệ Hàng không - Vũ trụ, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết đơn vị đang phát triển năng lực đào tạo, nghiên cứu, thiết kế, chế tạo UAV; phối hợp với Tập đoàn HTI xây dựng khu thử nghiệm, sân bay ngoài trời dành cho UAV tại Hòa Lạc, dự kiến vận hành thử trong tháng 10/2026.

Định hướng được PGS.TS Trương Ninh Thuận nhấn mạnh là làm chủ công nghệ lõi, xây dựng trung tâm nghiên cứu, tích hợp hệ thống dữ liệu thông minh Space-Air-Ground. Đây cũng là chuỗi giá trị cần hình thành nếu Việt Nam muốn chuyển từ nghiên cứu sang phát triển công nghệ, từ công nghệ sang sản phẩm, từ những sản phẩm riêng lẻ tiến tới hệ sinh thái có khả năng tạo giá trị gia tăng cho nền kinh tế.