Bài 1: “Nâng cấp” doanh nghiệp nhỏ và vừa để thành doanh nghiệp lớn

Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được “tiếp sức” để phát triển đột phá.

Doanh nghiệp loay hoay giữa nhiều áp lực

Sau gần 40 năm đổi mới, kinh tế tư nhân ngày càng khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng, đóng góp lớn vào tạo việc làm, huy động nguồn lực xã hội và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Trong bức tranh đó, khối doanh nghiệp nhỏ và vừa giữ vai trò nòng cốt khi chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động, tương đương 920.000 - 940.000 doanh nghiệp trên cả nước; đồng thời là khu vực tạo việc làm quan trọng, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế và ngân sách nhà nước.

Thống kê cho thấy doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện sử dụng khoảng 36% lao động trong khu vực doanh nghiệp, thu hút khoảng 32% tổng nguồn vốn sản xuất kinh doanh và tạo ra khoảng 26% doanh thu thuần của khu vực doanh nghiệp. Những con số này cho thấy khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, không chỉ là “xương sống” của nền kinh tế, mà còn là nền tảng quan trọng để mở rộng việc làm chính thức và bảo đảm an sinh xã hội.

Bà Trịnh Thị Hương, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính).

Theo bà Trịnh Thị Hương, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), đây là lực lượng giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế khi tạo ra hàng chục triệu việc làm, góp phần bảo đảm an sinh xã hội, giảm nghèo và nâng cao thu nhập cho người dân. Bên cạnh đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, khu vực này còn là nguồn thu quan trọng đối với ngân sách nhiều địa phương.

Tuy nhiên, dù đông đảo về số lượng, khu vực kinh tế tư nhân vẫn chưa tạo được những bước bứt phá tương xứng với tiềm năng. Phần lớn doanh nghiệp có quy mô siêu nhỏ, nhỏ và vừa, nên sức chống chịu còn hạn chế, năng lực cạnh tranh chưa cao. Nhiều doanh nghiệp vẫn loay hoay trước bài toán mở rộng sản xuất, đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng quản trị. Điều này khiến khu vực kinh tế tư nhân chưa thể trở thành lực lượng nòng cốt như kỳ vọng trong tiến trình phát triển kinh tế đất nước.

Khó khăn lớn nhất của các doanh nghiệp hiện nay là khả năng tiếp cận nguồn lực. Từ vốn tín dụng, đất đai, tài nguyên đến khoa học công nghệ, chuyển đổi số hay nguồn nhân lực chất lượng cao đều tồn tại những rào cản nhất định. Đặc biệt, nhiều doanh nghiệp nhỏ thiếu tài sản bảo đảm, hệ thống tài chính chưa minh bạch nên rất khó tiếp cận các khoản vay trung và dài hạn. Trong khi đó, nhu cầu đầu tư đổi mới máy móc, công nghệ hay mở rộng thị trường ngày càng lớn, tạo áp lực không nhỏ lên hoạt động sản xuất kinh doanh.

Tại Hà Nội, nơi tập trung đông doanh nghiệp doanh nghiệp nhỏ và vừa, những thách thức này càng bộc lộ rõ nét hơn trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động. Thực tế từ các doanh nghiệp cho thấy áp lực chi phí đầu vào đang gia tăng mạnh. Giá nhiên liệu liên tục biến động do căng thẳng địa chính trị khiến nhiều doanh nghiệp vận tải lao đao. Với những đơn vị không đủ tiềm lực dự trữ nhiên liệu, mỗi đợt tăng giá xăng dầu gần như tác động tức thời đến chi phí vận hành và lợi nhuận.

Không chỉ đối mặt với chi phí đầu vào leo thang, nhiều doanh nghiệp còn chịu áp lực lớn về tài chính. Các doanh nghiệp sản xuất thường cần nguồn vốn lưu động lớn để duy trì hoạt động, nhưng chủ yếu phụ thuộc vào các khoản vay ngắn hạn. Khi lãi suất tăng thêm từ 3-4% trong những tháng đầu năm, chi phí tài chính cũng đội lên đáng kể, khiến lợi nhuận bị bào mòn. Điều này làm doanh nghiệp dè dặt hơn trong kế hoạch mở rộng đầu tư.

Theo ông Lê Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Tài chính TP. Hà Nội, qua khảo sát và đối thoại với doanh nghiệp, Hà Nội đã xác định 6 “điểm nghẽn” lớn đối với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong đó nổi bật là giá thuê mặt bằng sản xuất cao hơn các tỉnh lân cận từ 1,5-2 lần; chi phí tuân thủ về phòng cháy chữa cháy, môi trường tăng mạnh; khó tiếp cận vốn do thiếu tài sản thế chấp; năng lực chuyển đổi số còn thấp; thủ tục hành chính ở một số lĩnh vực còn rườm rà; cùng với bài toán thiếu hụt lao động tay nghề cao.

Cần chuyển từ “giải cứu” sang “nâng cấp” doanh nghiệp

Ở góc độ vĩ mô, nhiều chuyên gia và đại biểu Quốc hội cho rằng, môi trường thể chế vẫn còn những điểm chưa thật sự thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển. Các thủ tục liên quan đến đầu tư, đất đai, xây dựng hay tiếp cận nguồn lực vẫn còn phức tạp, kéo dài. Bên cạnh đó, tính ổn định của chính sách cũng là yếu tố khiến nhiều doanh nghiệp e ngại khi đưa ra quyết định đầu tư dài hạn. Những rào cản này không chỉ làm tăng chi phí tuân thủ, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp.

"Môi trường pháp lý và thực thi chính sách vẫn còn nhiều bất cập như thủ tục hành chính phức tạp, quy định chồng chéo, thiếu ổn định và khó dự báo. Với doanh nghiệp nhỏ, chi phí tuân thủ đôi khi còn trở thành gánh nặng lớn hơn cả chi phí tài chính". GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội.

Đánh giá về bức tranh tổng thể của khu vực này, GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội cho rằng, doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện ở trong trạng thái “phục hồi nhưng chưa thật bền vững, đông về số lượng nhưng chưa mạnh về chất lượng”. Gần 98% doanh nghiệp là siêu nhỏ, nhỏ và vừa, song năng lực cạnh tranh, hiệu quả hoạt động và kỹ năng quản trị còn hạn chế. Năng suất lao động của khu vực này vẫn thấp hơn đáng kể so với doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nhà nước.

Theo GS.TS Mạc Quốc Anh, số lượng doanh nghiệp tăng nhanh chưa đồng nghĩa với việc nền kinh tế đã hình thành được một lớp doanh nghiệp nhỏ và vừa đủ mạnh để phát triển thành doanh nghiệp quy mô lớn hay tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn loay hoay trong vòng xoáy tồn tại ngắn hạn, thiếu chiến lược phát triển dài hơi. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ tư duy “giải cứu doanh nghiệp” sang tư duy “nâng cấp doanh nghiệp”, giúp doanh nghiệp không chỉ sống sót mà còn có khả năng cạnh tranh bền vững.

Một điểm đáng chú ý hiện nay là sự phân hóa rất rõ trong nội bộ khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa. Một bộ phận doanh nghiệp đã nhanh chóng thích ứng với thị trường, tận dụng thương mại điện tử, chuyển đổi số và mô hình quản trị tinh gọn để mở rộng hoạt động kinh doanh. Nhờ đó, họ vẫn duy trì được đà tăng trưởng ngay cả trong bối cảnh khó khăn. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp khác vẫn vận hành theo mô hình cũ, phụ thuộc vào kinh nghiệm và một vài thị trường truyền thống nên dễ tổn thương khi môi trường kinh doanh biến động.

GS.TS Mạc Quốc Anh cho rằng, rào cản lớn nhất của doanh nghiệp hiện nay không nằm ở một yếu tố đơn lẻ, mà là sự cộng hưởng của ba “điểm nghẽn” gồm: thể chế, nguồn lực và năng lực nội tại. Trong đó, môi trường pháp lý và thực thi chính sách vẫn còn nhiều bất cập như thủ tục hành chính phức tạp, quy định chồng chéo, thiếu ổn định và khó dự báo. Với doanh nghiệp nhỏ, chi phí tuân thủ đôi khi còn trở thành gánh nặng lớn hơn cả chi phí tài chính.

Bên cạnh đó, bài toán tiếp cận vốn và nâng cao năng lực quản trị vẫn là thách thức mang tính căn cơ. Nhiều doanh nghiệp không thiếu ý tưởng kinh doanh nhưng thiếu dòng vốn phù hợp để đầu tư công nghệ, đổi mới sản xuất hay mở rộng thị trường. Trong khi đó, không ít doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn quản trị theo kiểu gia đình, thiếu minh bạch tài chính, thiếu nhân lực công nghệ và chưa xây dựng được thương hiệu bài bản.

“Muốn doanh nghiệp 'lớn lên', cần chính sách hỗ trợ đồng bộ, thực chất và dài hạn, thay vì chỉ các giải pháp ngắn hạn mang tính tình thế”, GS.TS Mạc Quốc Anh nêu quan điểm.