Siết giám sát giao dịch các-bon, hoàn thiện nền tảng vận hành thị trường phát thải

Thị trường các-bon được kỳ vọng trở thành công cụ hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam.

Theo Thông tư số 48/2026/TT-BTC, hoạt động giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon sẽ được thực hiện theo nguyên tắc thống nhất, thường xuyên, liên tục và phối hợp chặt chẽ giữa Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) cùng các thành viên giao dịch các-bon. Mục tiêu là bảo đảm sàn giao dịch các-bon hoạt động công khai, minh bạch, công bằng, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia thị trường.

Thông tư số 48/2026/TT-BTC xác định rõ các chủ thể tham gia giám sát gồm thành viên giao dịch các-bon, HNX và VNX; trong khi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), thành viên lưu ký các-bon cùng các tổ chức, cá nhân liên quan là các đối tượng phối hợp trong hoạt động quản lý, giám sát.

Một trong những điểm đáng chú ý của Thông tư là quy định cụ thể về các hành vi cần giám sát nhằm phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật trên thị trường các-bon. Theo đó, cơ quan quản lý sẽ tập trung phát hiện các hành vi cấu kết, lôi kéo giao dịch, tung tin đồn sai sự thật hoặc cung cấp thông tin sai lệch nhằm thao túng giá hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon trên sàn giao dịch các-bon trong nước.

Để phục vụ công tác giám sát, HNX sẽ thực hiện theo dõi dữ liệu giao dịch trực tiếp từ hệ thống giao dịch các-bon, kết hợp với báo cáo giám sát của các thành viên giao dịch, tài liệu từ các tổ chức liên quan cũng như thông tin trên phương tiện truyền thông và các nguồn tin thị trường. Trên cơ sở đó, HNX có trách nhiệm phát hiện, báo cáo VNX các giao dịch bất thường hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Vừa qua, Bộ Tài chính đã liên tiếp tổ chức các khoá đào tạo, nghiên cứu mô hình và chuẩn bị vận hành thử nghiệm sàn giao dịch tín chỉ các-bon tại Việt Nam.

Ở cấp cao hơn, VNX sẽ thực hiện giám sát tổng thể thị trường, tiếp nhận dữ liệu từ HNX, phân tích các giao dịch bất thường và báo cáo UBCKNN đối với các trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Đồng thời, VNX được giao xây dựng tiêu chí giám sát giao dịch, quy chế phối hợp giám sát và hệ thống chỉ tiêu báo cáo áp dụng cho các thành viên giao dịch các-bon sau khi có ý kiến của UBCKNN.

Thông tư số 48/2026/TT-BTC cũng đặt ra nhiều nghĩa vụ mới đối với các thành viên giao dịch các-bon. Các đơn vị này phải triển khai hệ thống chỉ tiêu báo cáo giám sát giao dịch, đảm bảo lệnh giao dịch được thực hiện trên cơ sở tài khoản đã đăng ký lưu ký hợp lệ tại VSDC, đồng thời có trách nhiệm cung cấp đầy đủ thông tin, dữ liệu và giải trình khi cơ quan quản lý yêu cầu.

Trong khi đó, VSDC sẽ thực hiện giám sát các thành viên lưu ký các-bon về hoạt động lưu ký, thanh toán giao dịch; rà soát thông tin mở tài khoản lưu ký để đảm bảo tuân thủ quy định pháp luật. Trường hợp phát hiện dấu hiệu vi phạm liên quan đến hoạt động lưu ký hoặc thanh toán giao dịch các-bon, VSDC phải báo cáo UBCKNN xử lý theo quy định.

Một điểm mới là quy định về thời hạn báo cáo đối với các giao dịch hoặc sự cố có dấu hiệu bất thường. VNX và VSDC phải gửi báo cáo cho UBCKNN trong vòng 24 giờ kể từ thời điểm phát hiện vụ việc hoặc phát sinh sự cố ảnh hưởng đến hệ thống giao dịch, lưu ký và thanh toán. Các báo cáo phải nêu rõ dấu hiệu vi phạm, nội dung phân tích và kiến nghị biện pháp xử lý.

Bên cạnh cơ chế giám sát, Thông tư số 48/2026/TT-BTC cũng quy định chi tiết chế độ báo cáo định kỳ hàng quý, hàng năm đối với hoạt động giao dịch và lưu ký các-bon. Nội dung báo cáo bao gồm số lượng chủ thể tham gia giao dịch, khối lượng và giá trị giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon, biến động giá, tình hình lưu ký, thanh toán giao dịch cũng như các vụ việc vi phạm được phát hiện và xử lý.

Việc ban hành Thông tư số 48/2026/TT-BTC diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy nhanh lộ trình xây dựng và vận hành thị trường các-bon theo Nghị định số 29/2026/NĐ-CP của Chính phủ về sàn giao dịch các-bon trong nước. Đây được xem là một cấu phần quan trọng trong chiến lược giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 mà Việt Nam đã cam kết tại COP26.