Khai mở “chìa khóa vàng” đổi mới sáng tạo bằng chính sách hỗ trợ thực chất

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng dự lễ chào mừng Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam và Hội nghị triển khai công nghệ chiến lược.

Doanh nghiệp vẫn loay hoay ở giai đoạn khởi đầu

Nhân Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 18/5, thông điệp về vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển đất nước.

Phát biểu tại lễ chào mừng Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam và Hội nghị triển khai công nghệ chiến lược diễn ra sáng nay, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ chốt, là “chìa khóa vàng”, là yếu tố sống còn để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước.

Theo Thủ tướng, Việt Nam phải quyết tâm cao nhất để từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực tự chủ quốc gia. Tuy nhiên, Thủ tướng cũng thẳng thắn chỉ rõ, hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo thời gian qua vẫn còn hạn chế, chưa thực sự trở thành động lực đột phá cho phát triển kinh tế - xã hội; huy động nguồn lực cho khoa học công nghệ chưa được chú trọng đúng mức; cơ chế phát triển còn chậm được hoàn thiện...

Từ yêu cầu đó, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là phát triển công nghệ chiến lược, mà phải tạo ra sản phẩm cụ thể, có giá trị gia tăng, có khả năng thương mại hóa, tỷ lệ nội địa hóa cao và đóng góp thực chất cho năng suất, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Đáng chú ý, Thủ tướng nhấn mạnh, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học phải là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; trong đó doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp ứng dụng, thương mại hóa công nghệ và đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất kinh doanh.

Nhìn từ khu vực doanh nghiệp tư nhân, dữ liệu khảo sát tại Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh năm 2025 (PCI 2025) mới được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) công bố cho thấy, khoảng cách giữa kỳ vọng chính sách và thực tiễn triển khai vẫn còn khá lớn.

Theo Báo cáo, hiện chỉ có 37,9% doanh nghiệp sử dụng ít nhất một công nghệ số ở mức độ “thấp” trở lên. Trong khi đó, tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện ít nhất một cải tiến quy trình đạt 29,6%, nhưng tỷ lệ doanh nghiệp có đổi mới sản phẩm hoặc dịch vụ chỉ dừng ở mức 8,8%.

Đáng chú ý, tỷ lệ doanh nghiệp sẵn sàng chi từ 3% doanh thu trở lên cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chỉ đạt 3,9%; tỷ lệ doanh nghiệp có hợp tác khoa học công nghệ với đối tác bên ngoài cũng chỉ đạt 3,9%. Nguồn nhân lực chuyên trách cho lĩnh vực này còn mỏng, khi chỉ 6,2% doanh nghiệp cho biết có bố trí cán bộ phụ trách.

Những con số này cho thấy doanh nghiệp tư nhân Việt Nam không còn đứng ngoài cuộc chuyển đổi, nhưng phần lớn vẫn mới ở giai đoạn khởi đầu. Website và thương mại điện tử là nhóm công nghệ được ứng dụng phổ biến nhất, trong khi các công nghệ tiên tiến hơn như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT) hay điện toán đám mây vẫn chưa được ứng dụng rộng rãi.

Xét trong 2 năm gần nhất, chỉ 16,7% doanh nghiệp có thực hiện một trong các hoạt động liên quan đến khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Hoạt động phổ biến nhất là mua sắm máy móc, thiết bị, phần mềm tiên tiến, với tỷ lệ 11,8%. Trong khi đó, các hoạt động đòi hỏi liên kết sâu với hệ sinh thái bên ngoài như thuê ngoài nghiên cứu và phát triển (R&D) hay mua sắm tri thức từ bên ngoài còn rất thấp, lần lượt ở mức 5,8% và 4,2%.

Điều này phản ánh một thực tế, nhiều doanh nghiệp tư nhân vẫn chủ yếu “tự lực cánh sinh” trên hành trình đổi mới. Liên kết giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức tư vấn công nghệ và các đối tác trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo còn hạn chế. Trong khi đó, để đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào nỗ lực đơn lẻ, mà cần một hệ sinh thái hỗ trợ đủ mạnh, đủ gần và đủ thực chất.

Hệ sinh thái hỗ trợ phải thực chất hơn, phân tầng theo quy mô

Rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là nguồn lực tài chính. Theo khảo sát PCI 2025, 55,6% doanh nghiệp đánh giá thiếu vốn nội bộ là trở ngại quan trọng hoặc rất quan trọng đối với đổi mới sáng tạo. Tiếp theo là chi phí cao, chiếm 52,1%; thị trường bị chi phối bởi doanh nghiệp lớn, chiếm 49,5%; thiếu nhân lực có chuyên môn, chiếm 49,1%; thiếu thông tin công nghệ, chiếm 36,1%.

Những phát hiện từ PCI 2025 cũng tương đồng với chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ khi yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy “làm cho có” sang tạo ra sản phẩm thực chất, giá trị thực chất và hiệu quả thực chất. Mọi chương trình khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo phải hướng tới giải quyết các bài toán lớn của đất nước, phục vụ trực tiếp người dân, doanh nghiệp; lấy sản phẩm đầu ra, hiệu quả thực tiễn và mức độ thương mại hóa làm thước đo.

Vì thế, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh tinh thần “rõ bài toán, rõ sản phẩm, rõ cơ quan chủ trì, rõ doanh nghiệp và viện, trường tham gia, rõ nguồn lực, rõ thời hạn”. Đây cũng là yêu cầu rất sát với thực tiễn doanh nghiệp hiện nay, khi nhiều chính sách hỗ trợ đã có nhưng khả năng tiếp cận còn hạn chế.

Báo cáo của VCCI cũng đề nghị, chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần được thiết kế theo hướng phân tầng, phù hợp với quy mô và mức độ phát triển của từng nhóm doanh nghiệp. Với doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ, ưu tiên trước hết là các công cụ tài chính dễ tiếp cận, các gói chuyển đổi số chi phí thấp, tín dụng ưu đãi hoặc quỹ hỗ trợ đổi mới ở quy mô phù hợp.

Với doanh nghiệp vừa, trọng tâm cần chuyển sang nâng cao năng lực nhân sự số, kết nối thông tin công nghệ và hỗ trợ tiếp cận chuyên gia. Trong khi đó, với doanh nghiệp lớn, chính sách cần hướng tới thúc đẩy hợp tác nghiên cứu và phát triển, bảo vệ sở hữu trí tuệ, thương mại hóa công nghệ và hình thành vai trò dẫn dắt trong chuỗi đổi mới.

Đáng chú ý, VCCI cho rằng, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện cấp vốn hay mua sắm công nghệ, mà còn phải bắt đầu từ chuyển đổi tư duy quản trị.

Ở cấp địa phương, báo cáo khuyến nghị cần nâng cao chất lượng dịch vụ tư vấn, đào tạo công nghệ ngay tại cơ sở; đồng thời thúc đẩy liên kết vùng trong đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Các trung tâm kinh tế lớn có thể đóng vai trò hạt nhân về hạ tầng, chuyên gia và mạng lưới cố vấn, trong khi các doanh nghiệp đi trước cần được khuyến khích chia sẻ kinh nghiệm, đồng hành cùng doanh nghiệp nhỏ trong những bước chuyển đổi ban đầu.