Hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn cho vật liệu xanh, bền vững

Phát triển vật liệu xây dựng xanh đang mở ra hướng tiếp cận mới trong xây dựng các công trình thân thiện với môi trường, nâng cao chất lượng sống của thành phố Hà Nội.

Theo Bộ Xây dựng, hiện nay các quy định cho vật liệu xây dựng tái chế và vật liệu mới nằm rải rác ở các luật, nghị định, thông tư thuộc các lĩnh vực khác nhau như xây dựng, địa chất và khoáng sản, bảo vệ môi trường, đầu tư, đất đai, chất lượng sản phẩm hàng hóa, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, thương mại, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, thuế tài nguyên, thuế xuất khẩu - nhập khẩu.

Bên cạnh đó, một số cơ sở sản xuất có quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều tài nguyên, năng lượng, phát thải lớn; trong khi tỷ lệ vật liệu xanh, vật liệu tiết kiệm năng lượng, vật liệu tái chế và vật liệu thân thiện môi trường trong tổng cơ cấu sử dụng vẫn còn thấp so với yêu cầu phát triển bền vững...

Để khắc phục những hạn chế nêu trên, thời gian qua, nhiều chính sách quan trọng đã được Đảng và Nhà nước ban hành như: Chỉ thị số 03-CT/TW ngày 03/02/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý, phát triển vật liệu xây dựng trong tình hình mới; Quyết định số 527/QĐ-TTg ngày 31/3/2026 Chính phủ ban hành Kế hoạch triển khai Chỉ thị số 03-CT/TW; Chiến lược phát triển vật liệu xây dựng đến năm 2030, định hướng 2050...

Theo đó, trong giai đoạn 2026 - 2030, các bộ, ngành và địa phương sẽ tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, giải pháp, thống nhất từ trung ương đến địa phương; xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và người đứng đầu trong quản lý, phát triển vật liệu xây dựng. Qua đó, tạo chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức, ý thức, trách nhiệm của các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, cộng đồng doanh nghiệp và Nhân dân về vị trí, vai trò của ngành vật liệu xây dựng là ngành công nghiệp nền tảng, giữ vai trò then chốt trong xây dựng kết cấu hạ tầng và phát triển kinh tế - xã hội.

Song song với đó, nâng cao năng lực quản lý nhà nước, hiệu lực, hiệu quả điều hành cung - cầu, bình ổn thị trường vật liệu xây dựng; nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp gắn với phát triển vật liệu xanh, vật liệu mới, vật liệu tái chế; sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên khoáng sản làm vật liệu xây dựng, giảm phát thải; thúc đẩy đổi mới công nghệ, chuyển đổi số.

Theo PGS. TS. Văn Viết Thiên Ân (Trường Đại học Xây dựng), vật liệu xanh là vật liệu thân thiện với môi trường, hạn chế ô nhiễm, không gây hại cho sức khỏe con người và hệ sinh thái trong quá trình khai thác, sản xuất và sử dụng. Vật liệu bền vững có phạm vi rộng hơn, bao gồm cả vật liệu xanh nhưng cần quan tâm đến khả năng bảo tồn tài nguyên, khả năng tái tạo, tính kinh tế - xã hội trong suốt vòng đời của vật liệu. Vật liệu xanh, bền vững mang mục đích giảm sử dụng tài nguyên tự nhiên; giảm phát thải CO2; sử dụng nguồn phế phẩm, chất thải...

Đây cũng là mục tiêu mà Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 7/01/2022 của Chính phủ đặt ra, đến năm 2030 các ngành kinh tế giảm 563,8 triệu tấn CO2tđ, trong đó ngành Xây dựng giảm 74,3 triệu tấn CO2tđ. Điều này đặt ra cho ngành Xây dựng nói chung và lĩnh vực sản xuất vật liệu xây dựng nói riêng mục tiêu giảm phát thải, trung hòa carbon; thúc đẩy vật liệu xanh, công nghệ xây dựng mới, tối ưu hóa tài nguyên và giảm tác động môi trường; hướng đến tương lai đô thị xanh - thông minh - bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu, gắn với công nghiệp hóa-hiện đại hóa.

Nghiên cứu của các nhà khoa học Trường Đại học Xây dựng cho thấy, nhiều nguồn nguyên liệu có thể sử dụng để sản xuất vật liệu xanh. Điển hình như chất thải xây dựng (có tổng lượng khoảng 9,6 triệu tấn/năm), nguồn nguyên liệu này cho đến nay chưa được tận dụng, vừa lãng phí vừa gây ô nhiễm môi trường. Khối lượng tro xỉ có tiềm năng khoảng 20 triệu tấn/năm để sản xuất xi măng và bê tông chất lượng siêu cao.

Hay như vật liệu không nung giúp giảm tiêu hao năng lượng chế tạo. Bên cạnh đó là nguồn nguyên liệu từ cát biển, có trữ lượng lớn, có thể sử dụng cho các công trình hạ tầng sau quy trình khử muối. Việc sử dụng vật liệu cách âm, cách nhiệt, chống cháy… từ nguồn nguyên liệu cao su phế thải. Sử dụng vật liệu tiên tiến, chức năng để sản xuất bê tông vi sinh, sơn chịu nhiệt, vật liệu nano…

Cùng quan điểm, theo PGS.TS. Hoàng Vĩnh Long (Trường Đại học Xây dựng), vật liệu xanh, bền vững là xu thế bắt buộc trong bối cảnh biến đổi khí hậu, phát triển bền vững. Các nghiên cứu cho thấy, khả năng sản xuất và ứng dụng thực tiễn của các loại vật liệu này là khả thi khi có sự vào cuộc của các bên liên quan”.

Theo PGS. TS. Hoàng Vĩnh Long, để tạo hành lang thuận lợi để vật liệu xanh, bền vững có “chỗ đứng” trên thị trường, cơ quan chức năng cần sớm ban hành các quy định, cơ chế hỗ trợ, ưu đãi về thuế, quy định tỷ lệ sử dụng, bảo vệ tài nguyên; kiểm soát thực hiện quy định.

Đồng thời, đẩy mạnh nghiên cứu, chuẩn hóa và ứng dụng thí điểm cần được kết hợp với đào tạo, nâng cao nhận thức của xã hội đối với vật liệu xanh, bền vững. Khuyến khích các chủ đầu tư áp dụng tiêu chuẩn công trình xanh vào thực tế. Tăng cường truyền thông để thay đổi nhận thức của người tiêu dùng về giá trị bền vững, góp phần tạo ra một hệ sinh thái tiêu dùng xanh.