Giảm chi phí tuân thủ, để không “níu chân” hộ kinh doanh

Ông Bùi Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: H.D

Giảm chi phí tuân thủ cho hộ kinh doanh

Tại Hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 21/8/2026, một trong những vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm là làm thế nào để hộ kinh doanh thích ứng với các yêu cầu quản lý mới mà không phải gia tăng quá nhiều thời gian, chi phí và nguồn lực cho việc tuân thủ.

Theo ông Bùi Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), hộ kinh doanh là lực lượng đông đảo với trên 5 triệu hộ, có tính linh hoạt, khả năng thích nghi cao và hiện diện ở nhiều phân khúc của thị trường.

Không chỉ đóng góp về việc làm, khu vực này còn giữ vai trò quan trọng đối với sinh kế của người dân. Tuy nhiên, chính đặc điểm đông đảo và quy mô nhỏ cũng khiến hộ kinh doanh trở thành khu vực dễ “tổn thương” trước những thay đổi về chính sách.

Ông Bùi Anh Tuấn cho rằng, một thay đổi chính sách có thể không tạo tác động quá lớn với doanh nghiệp lớn nhưng khi áp dụng với hàng triệu hộ kinh doanh lại có thể gây ảnh hưởng đáng kể. Vì vậy, chính sách đối với khu vực này cần được tính toán thận trọng, hạn chế tạo ra những “cú sốc” trong quá trình chuyển đổi.

Qua thực tế theo dõi, Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể đánh giá, vấn đề của hộ kinh doanh không phải là không muốn tuân thủ. Điều khiến nhiều người “lo và sợ” là làm thế nào để thực hiện đúng khi phải thích ứng với nhiều yêu cầu mới.

Từ đó, một trong những nhiệm vụ quan trọng của chính sách là giảm chi phí tuân thủ, tạo không gian để hộ kinh doanh tập trung vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Theo ông Bùi Anh Tuấn, Bộ Tài chính đang gấp rút xây dựng phần mềm kế toán và các phần mềm số dùng chung phù hợp để cung cấp cho doanh nghiệp siêu nhỏ, hộ và cá nhân kinh doanh. Đồng thời, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ sẽ được tham gia miễn phí các khóa đào tạo về quản trị doanh nghiệp, trong đó có quản trị thuế, kế toán và nhân lực.

Chế độ kế toán cũng đang tiếp tục được đơn giản hóa. Bộ Tài chính đã ban hành chế độ kế toán riêng dành cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ, đồng thời tiếp tục sửa đổi quy định đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa theo hướng giảm áp lực, chi phí tuân thủ.

Về dài hạn, ông Bùi Anh Tuấn cho biết dự án Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, dự kiến trình Quốc hội xem xét trong tháng 10/2026, sẽ thay đổi khá căn bản phương thức hỗ trợ.

Thay vì Nhà nước có gì thì cung cấp cái đó, cách tiếp cận mới hướng tới nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Quy trình xét chọn, công bố và xác nhận doanh nghiệp được hỗ trợ cũng dự kiến được số hóa toàn trình, tăng khai thác dữ liệu đăng ký kinh doanh và dữ liệu chuyên ngành, qua đó giảm việc doanh nghiệp phải nhiều lần nộp hồ sơ, giấy xác nhận.

Vấn đề chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp cũng được xác định là một trong những nhóm trọng tâm. Theo ông Bùi Anh Tuấn, định hướng lần này là giảm tối đa chi phí tuân thủ cả trong quá trình chuyển đổi và khi vận hành. Cơ quan soạn thảo cũng nghiên cứu mô hình doanh nghiệp một người, tương ứng với công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên quy mô siêu nhỏ do một cá nhân làm chủ, với mô hình quản trị và phương pháp tính thuế đơn giản hơn.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI.

Đánh giá về những chuyển động chính sách gần đây đối với hộ kinh doanh, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI cho rằng, phản ứng chính sách đối với hộ kinh doanh đang theo hướng thuận lợi và thực chất hơn. Trong đó, điểm đáng chú ý là sự thay đổi trong cách tiếp cận, từ tư duy chủ yếu “hỗ trợ” sang “phát triển” doanh nghiệp nhỏ và vừa. Vì vậy, khu vực doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh không chỉ được nhìn nhận là nhóm yếu thế cần trợ giúp, mà còn là nguồn lực có tiềm năng cần được tạo điều kiện phát triển.

Ông Đậu Anh Tuấn cũng đánh giá, Chính phủ và Bộ Tài chính thời gian qua khá cởi mở trong việc tiếp nhận phản ánh từ doanh nghiệp, hộ kinh doanh và các tổ chức tư vấn. Đại diện VCCI cho biết, chính những người trực tiếp kinh doanh là nguồn cung cấp “chất liệu thực tiễn” quan trọng để cơ quan quản lý xác định cần thay đổi gì, thay đổi như thế nào và vào thời điểm nào. Vì vậy, các vướng mắc tiếp tục được tổng hợp, chuyển tới cơ quan liên quan để xử lý.

Kiến nghị “khoảng đệm” với quy định mới

Bên cạnh các chính sách chung về kế toán, hóa đơn hay chuyển đổi số, tại Hội thảo, các chuyên gia và hộ kinh doanh cho rằng, áp lực tuân thủ còn đến từ một số quy định mang tính chuyên ngành và đặc thù.

Một trường hợp được nêu tại Hội thảo là đề xuất cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán trong dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Đại diện một hộ kinh doanh cho biết, với các cửa hàng tạp hóa nhỏ, quầy bán thường đồng thời là nơi bố trí, lưu giữ hàng hóa và giao dịch. Nếu quy định thay đổi, người bán sẽ phải điều chỉnh cách bố trí cửa hàng, lưu giữ sản phẩm cũng như cách phục vụ khách hàng. Từ thực tế đó, hộ kinh doanh kiến nghị cân nhắc chỉ cấm trưng bày bên ngoài điểm bán, còn bên trong vẫn cho phép trưng bày sản phẩm để phục vụ khách hàng.

Đồng thời, nếu áp dụng quy định cấm trưng bày toàn diện, đại diện hộ kinh doanh đề xuất có thời gian chuyển đổi khoảng 18-24 tháng trước, cũng như có hướng dẫn cụ thể về cách thức trưng bày để thuận lợi trong thực hiện.

Đại diện các doanh nghiệp, hộ kinh doanh trình bày ý kiến tại Hội thảo. Ảnh: H.D

Trao đổi về vấn đề này, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, thuốc lá là ngành hàng đặc thù, việc cấm quảng bá trên các nền tảng truyền thông là hợp lý. Tuy nhiên, nếu cấm cả việc trưng bày tại điểm bán thì sẽ là một yêu cầu khá thử thách đối với hộ kinh doanh.

Câu chuyện về thời gian chuyển đổi không chỉ đặt ra đối với các quy định chuyên ngành. Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết, qua tiếp xúc thực tế, nhiều hộ kinh doanh không né tránh nghĩa vụ mà mong muốn được làm đúng. Tuy nhiên, họ cần có thời gian để làm quen với sổ sách, hóa đơn, dữ liệu và các ứng dụng số.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, khi xây dựng những quy định tác động trực tiếp tới hoạt động kinh doanh, vấn đề nhiều khi không nằm ở “đúng hay sai”, mà là tìm được điểm tối ưu, điểm cân bằng giữa yêu cầu quản lý và mục tiêu phát triển. Những thay đổi lớn vì vậy cần tính đến điều kiện thực tế, lộ trình và khoảng đệm phù hợp.

Từ phía Bộ Tài chính, ông Bùi Anh Tuấn cũng nhấn mạnh yêu cầu tạo không gian để hộ kinh doanh phát triển, đồng thời giảm chi phí tuân thủ. Với một khu vực đông đảo nhưng dễ bị tác động bởi những thay đổi chính sách, việc đơn giản thêm một thủ tục, giảm một yêu cầu về hồ sơ hay có thời gian chuyển tiếp hợp lý đều có thể trực tiếp giảm áp lực cho người kinh doanh.

Qua đó, quá trình chuyển sang môi trường kinh doanh minh bạch hơn có thể diễn ra thuận lợi hơn, thay vì trở thành một lực cản “níu chân” những hộ đang trực tiếp duy trì sinh kế và hoạt động kinh doanh hằng ngày.