FTSE phát tín hiệu mới: Cơ hội nâng hạng của chứng khoán Việt Nam ra sao?

Nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam gắn chặt hơn với tiến độ cải cách và vận hành hệ thống.

Tuy nhiên, theo ý kiến của BSC Research, điều thị trường quan tâm hơn không nằm ở việc số lượng cổ phiếu giảm từ 32 xuống còn 23 mã, mà ở chỗ tiến trình nâng hạng của Việt Nam đang dần chuyển từ câu chuyện chính sách sang bài toán triển khai thực tế các cải cách liên quan tới giao dịch, thanh toán và hạ tầng thị trường.

Cơ hội nâng hạng đang trở nên thực chất hơn

Trong nhiều năm, câu chuyện nâng hạng của chứng khoán Việt Nam thường được nhắc tới như một kỳ vọng dài hạn hơn là một khả năng có tính hiện thực cao. Nguyên nhân không nằm ở quy mô thị trường hay thanh khoản, bởi Việt Nam từ lâu đã thuộc nhóm thị trường có tốc độ tăng trưởng và mức độ sôi động cao trong khu vực, mà chủ yếu tới từ các vấn đề liên quan tới khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài và cơ chế vận hành thị trường.

Đây cũng là lý do trong nhiều kỳ đánh giá trước đây, FTSE Russell và MSCI liên tục nhắc tới cơ chế “pre-funding” – yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài phải có đủ tiền trước khi đặt lệnh mua chứng khoán. Với nhiều quỹ đầu tư quốc tế, đặc biệt là ETF hoặc quỹ đầu tư quy mô lớn, cơ chế này ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả sử dụng vốn và khả năng cơ cấu danh mục.

So với nhiều thị trường mới nổi trong khu vực, việc phải “nạp tiền trước” khiến quá trình giải ngân của nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam kém linh hoạt hơn đáng kể. Điều này cũng làm giảm sức hấp dẫn của thị trường Việt Nam đối với dòng vốn tổ chức quốc tế.

Chính vì vậy, việc triển khai cơ chế non-pre-funding thời gian qua được xem là một trong những thay đổi quan trọng nhất đối với lộ trình nâng hạng. Theo BSC Research, việc ban hành Thông tư số 68/2024/TT-BTC về hoạt động thanh toán giao dịch chứng khoán và Thông tư số 08/2026/TT-BTC sửa đổi các quy định liên quan tới giao dịch chứng khoán cho thấy cơ quan quản lý đang từng bước tháo gỡ các rào cản đối với nhà đầu tư nước ngoài, đồng thời hướng tới chuẩn hóa cơ chế vận hành theo thông lệ quốc tế.

Không chỉ dừng ở vấn đề giao dịch, quá trình cải cách hiện còn mở rộng sang hạ tầng thị trường. Trong đó, hệ thống KRX được xem là bước tiến quan trọng khi mở đường cho nhiều cơ chế mà thị trường Việt Nam đã đề cập nhiều năm nhưng chưa thể triển khai đồng bộ, như giao dịch trong ngày (T+0), bán khống có kiểm soát hay vay – cho vay chứng khoán.

Điểm đáng chú ý là trong FAQ v1.2 mới cập nhật, FTSE tiếp tục đề cập tới các nội dung liên quan tới khả năng tiếp cận thị trường, thanh toán và hạ tầng vận hành. Điều này cho thấy đây vẫn là nhóm tiêu chí trọng tâm trong quá trình đánh giá nâng hạng đối với Việt Nam.

Nếu như vài năm trước, câu chuyện nâng hạng chủ yếu dừng ở các kế hoạch cải cách, thì hiện nay thị trường đã bắt đầu xuất hiện những thay đổi cụ thể hơn về cơ chế giao dịch, thanh toán và hạ tầng vận hành. Đây là khác biệt lớn nhất khiến triển vọng nâng hạng của Việt Nam hiện được đánh giá có cơ sở thực chất hơn so với giai đoạn trước.

Hiện Việt Nam vẫn được FTSE Russell xếp trong nhóm thị trường cận biên (Frontier Market), trong khi MSCI chưa đưa Việt Nam vào danh sách theo dõi nâng hạng lên thị trường mới nổi.

Lộ trình cải cách hướng tới nâng hạng thị trường. Nguồn: FTSE, BSC Research

Nhưng phép thử lớn nhất hiện nay nằm ở khả năng vận hành thực tế

Dù vậy, việc triển khai hàng loạt cải cách cùng lúc cũng khiến thị trường bước vào giai đoạn khó hơn nhiều so với trước.

Nếu như giai đoạn trước, vấn đề chủ yếu nằm ở việc có sửa đổi quy định hay không, thì hiện nay yếu tố được quan tâm nhiều hơn là khả năng vận hành thực tế của hệ thống sau cải cách. Đây cũng là điểm thường bị bỏ qua trong các kỳ vọng liên quan tới nâng hạng.

FTSE hay MSCI không chỉ đánh giá việc một thị trường “có chính sách”, mà còn quan tâm liệu các thay đổi đó có vận hành ổn định trên thực tế hay không. Với các quỹ đầu tư tổ chức quốc tế, điều quan trọng không chỉ là quy định trên giấy, mà là khả năng thanh toán có thông suốt hay không, cơ chế xử lý rủi ro có hoàn thiện hay không và việc tiếp cận thị trường trên thực tế đã được cải thiện tới đâu.

Đây là lý do các nội dung như KRX, STP hay CCP hiện được xem là những “mảnh ghép” quan trọng trong lộ trình nâng hạng của Việt Nam.

Trong đó, CCP – cơ chế đối tác bù trừ trung tâm – được đánh giá có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình nâng chuẩn thị trường. Về bản chất, CCP đóng vai trò đứng giữa bên mua và bên bán để bảo đảm nghĩa vụ thanh toán, qua đó giúp giảm rủi ro đối tác và nâng độ an toàn của toàn hệ thống giao dịch. Đây gần như là mô hình phổ biến tại các thị trường mới nổi và phát triển, đặc biệt với những thị trường có tỷ trọng dòng vốn tổ chức lớn.

Ở góc độ rộng hơn, quá trình nâng hạng hiện không còn đơn thuần là câu chuyện của riêng thị trường chứng khoán, mà gắn với năng lực vận hành của toàn bộ hạ tầng tài chính. Điều này lý giải vì sao tiến độ triển khai KRX, khả năng kết nối thanh toán hay mức độ hoàn thiện của cơ chế bù trừ hiện được theo dõi sát hơn nhiều so với trước.

Theo BSC Research, tiến trình cải cách của Việt Nam hiện được đặt trong tương quan với nhiều thị trường từng trải qua quá trình nâng hạng trước đó, trong đó có Saudi Arabia. Thị trường này từng mất khoảng 7 năm từ giai đoạn đẩy mạnh cải cách thị trường tới khi chính thức được MSCI nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi. Quá trình này bao gồm hàng loạt thay đổi liên quan tới khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài, cơ chế thanh toán và hạ tầng giao dịch.

So sánh này cho thấy nâng hạng chưa bao giờ là câu chuyện diễn ra trong một vài kỳ review, mà là quá trình nâng chuẩn toàn bộ cấu trúc thị trường trong thời gian dài. Đồng thời, điều này cũng cho thấy dù triển vọng hiện đã rõ hơn trước, khả năng nâng hạng của Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào hiệu quả triển khai thực tế của các cải cách hiện tại.

Tiến trình cải cách của Việt Nam và Saudi Arabia. Nguồn: Tổng hợp, FTSE, BSC Research.

Mỗi khi xuất hiện thông tin liên quan tới FTSE hay MSCI, thị trường thường nhắc nhiều tới quy mô dòng vốn ETF có thể chảy vào Việt Nam nếu được nâng hạng. Theo ước tính của BSC Research, dòng vốn mô phỏng chỉ số có thể đạt quy mô hàng tỷ USD trong các giai đoạn chuyển đổi. Đây cũng là lý do mỗi thông tin liên quan tới tiến trình nâng hạng thường có tác động đáng kể tới tâm lý dòng tiền trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Tuy nhiên, tác động lớn hơn của nâng hạng có thể không nằm ở dòng vốn ETF ngắn hạn, mà ở sự thay đổi cấu trúc dòng tiền và vị thế của thị trường chứng khoán Việt Nam trong hệ thống phân bổ vốn toàn cầu.

Hiện nay, thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn phụ thuộc khá lớn vào dòng tiền nhà đầu tư cá nhân trong nước. Trong nhiều giai đoạn, biến động thị trường mang tính tâm lý tương đối cao do tỷ trọng giao dịch của nhà đầu tư cá nhân chiếm ưu thế.

Trong khi đó, nếu được nâng hạng, thị trường có thể mở rộng khả năng tiếp cận đối với nhóm vốn tổ chức dài hạn như quỹ hưu trí, quỹ đầu tư quốc gia hay các định chế tài chính toàn cầu. Đây là nhóm nhà đầu tư có thời gian nắm giữ dài hơn, yêu cầu cao hơn về minh bạch thông tin, quản trị doanh nghiệp và mức độ ổn định của hệ thống vận hành thị trường.

Quan trọng hơn, nâng hạng có thể giúp thị trường Việt Nam cải thiện vị thế trong mắt các nhà đầu tư tổ chức quốc tế. Thay vì chỉ được xem là một thị trường cận biên có tốc độ tăng trưởng cao nhưng còn nhiều hạn chế về cơ chế vận hành, Việt Nam có cơ hội tiếp cận gần hơn với nhóm thị trường mới nổi trong khu vực.

Tuy nhiên, quá trình này vẫn phụ thuộc đáng kể vào tiến độ triển khai các cải cách hiện tại. Nếu các vấn đề liên quan tới thanh toán, khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài hay vận hành hệ thống tiếp tục được cải thiện đúng lộ trình, triển vọng nâng hạng của Việt Nam sẽ có cơ sở rõ ràng hơn trong các kỳ đánh giá tới. Ngược lại, nếu tiến độ cải cách chậm hơn kỳ vọng hoặc phát sinh vấn đề trong quá trình vận hành thực tế, câu chuyện nâng hạng có thể tiếp tục kéo dài như nhiều năm trước.

Sau nhiều năm được xem là “ứng viên nâng hạng”, thị trường chứng khoán Việt Nam có thể đang tiến gần hơn tới giai đoạn mang tính quyết định. Tuy nhiên, khác với trước đây, yếu tố then chốt hiện không còn nằm ở định hướng cải cách, mà ở khả năng vận hành thực tế của toàn bộ hệ thống thị trường.