Đổi cách đầu tư cho công nghệ chiến lược, lấy sản phẩm và tăng trưởng làm thước đo

Khơi thông nguồn lực, đưa công nghệ chiến lược ra thị trường. Ảnh minh họa.

Đổi cơ chế tài chính, khơi thông nguồn lực cho công nghệ chiến lược

Tại phiên họp chuyên đề của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số diễn ra mới đây, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết Bộ đã ban hành Thông tư số 49/2026/TT-BKHCN, quy định cơ chế tài chính đối với nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển công nghệ chiến lược thuộc Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược.

Điểm xuyên suốt của cơ chế mới là đưa các chủ trương hỗ trợ nghiên cứu, phát triển công nghệ vào thực tiễn thông qua phương thức quản lý tài chính linh hoạt hơn. Theo đó, thù lao được thực hiện theo vị trí công việc, chuyên gia được thuê theo cơ chế thị trường, kinh phí quản lý theo gói công việc và các mốc đánh giá, khoán chi gắn với kết quả thực hiện.

Cơ chế này đồng thời mở rộng quyền tự chủ cho tổ chức thực hiện, tạo điều kiện huy động nguồn lực ngoài ngân sách. Kinh phí dự phòng được phép bố trí; nhiều phương án nghiên cứu độc lập có thể triển khai song song; những rủi ro được chấp nhận trong quá trình nghiên cứu, phát triển công nghệ cũng có cơ chế xử lý tài chính phù hợp với đặc thù hoạt động nghiên cứu.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng, bởi nghiên cứu công nghệ chiến lược luôn tiềm ẩn rủi ro, khó xác định chắc chắn kết quả ngay từ đầu. Một công nghệ mới khó có thể bảo đảm thành công ngay từ đầu. Vì vậy, thay vì quản lý chủ yếu theo từng khoản chi, cách tiếp cận mới hướng nguồn lực theo gói công việc, mốc đánh giá và sản phẩm đầu ra, đồng thời tạo dư địa cho các nhóm nghiên cứu chủ động lựa chọn phương án tối ưu.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết đang thay đổi cơ chế tài chính cho công nghệ chiến lược. Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc.

Nguồn lực dành cho lĩnh vực này cũng đang được củng cố. Theo Chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được sửa đổi, tối thiểu 15% chi sự nghiệp khoa học và công nghệ được bố trí cho công nghệ chiến lược. Mục tiêu đến năm 2030 là hình thành 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia cùng 4 trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia dùng chung.

Đáng chú ý, dòng vốn xã hội đang chiếm tỷ trọng lớn trong các nhiệm vụ được đề xuất. Tính đến ngày 27/9/2026, các bộ, cơ quan đã đề xuất 38 nhiệm vụ với tổng kinh phí 13.750 tỷ đồng. Trong đó, nguồn ngoài ngân sách nhà nước đạt 8.860 tỷ đồng, tương đương 64,4%, cho thấy khả năng huy động doanh nghiệp, nguồn lực xã hội tham gia phát triển công nghệ chiến lược khá lớn.

Việc huy động nguồn vốn ngoài ngân sách còn tạo thêm một cơ chế sàng lọc từ thị trường. Khi doanh nghiệp cùng bỏ vốn, tham gia xác định bài toán, tiếp nhận kết quả, yêu cầu về khả năng ứng dụng và thương mại hóa sẽ trở nên rõ nét hơn. Nguồn lực nhà nước qua đó có thể đóng vai trò dẫn dắt, chia sẻ rủi ro, tập trung cho những công nghệ khó, có ý nghĩa chiến lược.

Sàng lọc nhiệm vụ, hướng nguồn lực tới sản phẩm có đầu ra

Quy mô nguồn lực lớn hơn cũng đặt ra yêu cầu lựa chọn nhiệm vụ chặt chẽ hơn. Tính đến ngày 27/9/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã thẩm định 30 trong tổng số 38 nhiệm vụ được đề xuất. Trong đó, 22 nhiệm vụ đủ điều kiện triển khai, gồm 14 nhiệm vụ đã được phê duyệt; 8 nhiệm vụ chưa đủ điều kiện, 8 nhiệm vụ còn lại chưa được thẩm định.

Các nhiệm vụ đủ điều kiện tập trung vào những nhóm lĩnh vực như vũ trụ - điện tử, công nghệ đường sắt tốc độ cao, năng lượng, y tế, nông nghiệp. Tuy nhiên, quá trình thẩm định cũng cho thấy một số hạn chế cần xử lý trước khi nguồn lực được phân bổ, nhất là việc xác định sản phẩm đầu ra, đơn vị tiếp nhận và khả năng ứng dụng sau nghiên cứu.

Cụ thể, một số đề xuất kinh phí chưa tách bạch giữa đầu tư với nghiên cứu, phát triển; xuất hiện sự trùng lặp giữa các nhiệm vụ về vaccine, trí tuệ nhân tạo, bản sao số, dữ liệu dùng chung. Một số hồ sơ chưa xác định đơn vị tiếp nhận sản phẩm, trong khi có nhiệm vụ còn thiếu mốc đánh giá, tiêu chí rõ ràng để quyết định tiếp tục hay dừng.

Những vấn đề này cho thấy hiệu quả của nhiệm vụ công nghệ chiến lược khó được đánh giá bằng số lượng đề tài được phê duyệt hay lượng kinh phí được giải ngân. Điều quan trọng hơn là xác định công nghệ cần làm chủ, sản phẩm cần tạo ra, nơi tiếp nhận, thị trường ứng dụng, đồng thời thiết lập các mốc đủ rõ để sàng lọc trong suốt quá trình thực hiện.

Một số địa phương bước đầu gắn nhiệm vụ công nghệ với lợi thế riêng, như Quảng Trị với chuỗi công nghệ từ thạch anh tới vật liệu silicon; Ninh Bình với bản sao số di sản quốc gia; Bắc Ninh với đóng gói, kiểm thử vi mạch. Tuy nhiên, nhiều hồ sơ vẫn tập trung vào ứng dụng AI, UAV, bản sao số, chưa xác định rõ công nghệ cần làm chủ hoặc đơn vị tiếp nhận sản phẩm.

Từ thực tế đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất phân loại nhiệm vụ địa phương thành ba tầng. Các bài toán quốc gia, liên vùng, có công nghệ lõi khó được tập hợp thành nhiệm vụ báo cáo Thủ tướng Chính phủ. Công nghệ chung có thể kiểm chứng tại nhiều địa phương do các bộ, ngành điều phối. Ứng dụng công nghệ đã hoàn thiện sẽ do địa phương chủ động quyết định, triển khai.

Cách phân tầng này giúp hạn chế tình trạng nhiều nơi cùng đầu tư cho những bài toán tương tự, đồng thời tạo điều kiện tập trung nguồn lực cho các nhiệm vụ có quy mô, sức lan tỏa lớn. Trước khi phê duyệt, cần xác định sản phẩm tương tự đã có hay chưa, khả năng mua, thuê, nhận chuyển giao hoặc dùng chung, từ đó lựa chọn chính xác phần công nghệ thực sự cần nghiên cứu, làm chủ.

Lấy sản phẩm, thương mại hóa và tăng trưởng làm thước đo

Yêu cầu sàng lọc nhiệm vụ cũng phù hợp với định hướng lớn hơn về đổi mới mô hình tăng trưởng. Tại phiên họp, Thủ tướng Lê Minh Hưng, Trưởng Ban Chỉ đạo nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực chủ yếu, trực tiếp, có thể đo đếm bằng kết quả tăng trưởng, thay vì dừng ở vai trò hỗ trợ.

Theo Thủ tướng, các động lực truyền thống gồm đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu vẫn giữ vai trò quan trọng, song tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và lao động chi phí thấp khó duy trì tốc độ 2 con số trong thời gian dài. Con đường bền vững phải dựa trên tăng năng suất, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số giữ vai trò then chốt.

Từ yêu cầu đó, cách đánh giá hiệu quả phải chuyển mạnh từ “đo đầu vào” sang “đo đầu ra tăng trưởng”. Thay vì lấy số văn bản, số đề tài, số nền tảng làm thước đo, kết quả cần được thể hiện qua năng suất lao động, doanh thu công nghệ số, giá trị gia tăng, mức đóng góp vào GRDP của từng địa phương và GDP của cả nước.

Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu lấy sản phẩm, thương mại hóa và tăng trưởng làm thước đo. Ảnh: chinhphu.vn/Nhật Bắc.

Mỗi nhiệm vụ phải trả lời được 4 câu hỏi: đóng góp bao nhiêu vào tăng trưởng, ai chịu trách nhiệm, nguồn lực ở đâu, bao giờ có kết quả. Cách đặt vấn đề này đưa trách nhiệm người đứng đầu gắn trực tiếp với sản phẩm cuối cùng, đồng thời tạo sức ép để nghiên cứu tiến nhanh hơn tới ứng dụng, sản xuất, thương mại hóa và tạo giá trị kinh tế.

Thực tế cho thấy đây vẫn là khâu cần cải thiện. Việc phê duyệt, tổ chức triển khai nhiệm vụ công nghệ chiến lược tại một số bộ, cơ quan còn lúng túng; thương mại hóa kết quả nghiên cứu gặp khó khăn; hệ thống phòng thí nghiệm chưa được đầu tư đồng bộ, liên thông, dùng chung. Nhiều nhiệm vụ tại địa phương chưa xác định rõ sản phẩm đầu ra, địa chỉ ứng dụng.

Để khắc phục tình trạng này, Thủ tướng yêu cầu mỗi nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược phải tạo giá trị, có đóng góp thực chất vào tăng trưởng kinh tế - xã hội. Với 14 nhiệm vụ đã được phê duyệt, các bộ cần khẩn trương tuyển chọn tổ chức chủ trì; 8 nhiệm vụ đã thẩm định đủ điều kiện còn lại phải hoàn thành phê duyệt trước ngày 15/10/2026.

Một mắt xích quan trọng khác là tạo thị trường cho sản phẩm sau nghiên cứu. Bộ Công Thương được giao phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Tài chính xây dựng phương án thí điểm tạo đơn hàng đầu tiên cho sản phẩm công nghệ chiến lược, trình cấp có thẩm quyền trong quý II/2027. Đây có thể trở thành cầu nối giữa kết quả nghiên cứu với nhu cầu thực tế của thị trường.

Doanh nghiệp cũng được yêu cầu tham gia xuyên suốt từ xác định nhu cầu, đặt hàng, nghiên cứu, lựa chọn công nghệ tới đầu tư, thử nghiệm, tiếp nhận, làm chủ, thương mại hóa, tổ chức sản xuất, phát triển thị trường. Khi đầu ra được xác định ngay từ đầu, khả năng nghiên cứu tạo ra sản phẩm phù hợp nhu cầu thực tế sẽ cao hơn, đồng thời giảm khoảng cách giữa phòng thí nghiệm với thị trường.

Cùng với đó, kỷ luật sử dụng nguồn lực được đặt ra rõ hơn. Thủ tướng yêu cầu hạn chế tối đa chuyển nguồn, điều chuyển vốn từ nơi giải ngân chậm sang nơi có khả năng triển khai tốt hơn. Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả cũng được yêu cầu cập nhật theo hướng gắn với R&D, ứng dụng thương mại hóa, năng suất lao động, TFP cùng tác động tới tăng trưởng kinh tế.