Đánh giá tình hình xuất, nhập khẩu tại Việt Nam giai đoạn 2019-2024

ThS. Nguyễn Thị Thanh Huyền

Trường Cao đằng Kinh tế - Kế hoạch Đà Năng

Email: huyen100279@gmail.com

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê, so sánh và phân tích dữ liệu để đánh giá tình hình xuất nhập khẩu tại Việt Nam giai đoạn 2019 -2024 với nhiều biến động kinh tế trong nước và thế giới. Kết quả nghiên cứu cho thấy, có sự tăng trưởng mạnh mẽ cả về xuất khẩu và nhập khẩu, cùng với việc duy trì xuất siêu. Tuy nhiên, để đảm bảo phát triển xuất - nhập khẩu bền vững trong thời gian tới, Việt Nam cấn tiếp tục nỗ lực thực hiện nhiều giải pháp linh hoạt và hiệu quả hơn nữa.

Từ khóa: Xuất khẩu, nhập khẩu, kim ngạch, thị trường, chỉ số, kinh tế, hàng hóa

Summary

The study employs statistical, comparative, and data analysis methods to assess Viet Nam's export-import performance during the 2019-2024 period, a time marked by significant domestic and global economic fluctuations. The findings indicate strong growth in both exports and imports, along with the continued maintenance of a trade surplus. However, to ensure sustainable export-import development in the future, Viet Nam should continue to implement more flexible and effective solutions.

Keywords: Export, import, trade turnover, market, index, economy, commodity

Tình hình xuất, nhập khẩu tại Việt Nam giai đoạn 2019-2024

Giai đoạn 2019-2024 có nhiều biến động về kinh tế và địa chính trị trên thế giới, ảnh hưởng đến hầu hết các quốc gia, khu vực trên phạm vi toàn cầu, nhất là: hậu quả của dịch COVID-19 kéo dài; xung đột ở Ukraine, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt; lạm phát ở mức cao, chính sách tiền tệ thắt chặt, tăng lãi suất kéo dài dẫn đến suy giảm tăng trưởng, sụt giảm nhu cầu tiêu dùng.

Ớ trong nước nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi, có độ mở lớn, quy mô còn khiêm tốn, sức chống chịu, năng lực cạnh tranh còn hạn chế, năng suất lao động chưa cao nên chịu tác động mạnh từ bên ngoài trên nhiều lĩnh vực.

Trước tình hình đó, dưới sự lãnh đạo xuyên suốt, kịp thời của Đảng; Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các cấp, các ngành, các địa phương đã chỉ đạo, điều hành quyết liệt, linh hoạt, kịp thời, có trọng tâm, trọng điểm, triển khai đồng bộ nhiều nhiệm vụ, giải pháp phát triển kinh tế, xã hội nhất là Nghị quyết số 01/NQ-CP, ngày 06/01/2023 của Chính phủ và Chỉ thị số 03/CT-TTg, ngày 27/01/2023 của Thủ tướng Chính phủ... Nhờ đó, kinh tế vĩ mô cơ bản ổn định, lạm phát được kiểm soát, tăng trưởng được thúc đẩy.

Kim ngạch xuất khẩu tại Việt Nam giai đoạn 2019-2024

Xuất khẩu là động lực cho tăng trưởng và phát triển kinh tế Việt Nam. Xuất khẩu đóng góp vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy sản xuất phát triển, tạo ra khả năng mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, góp phần cho sản xuất phát triển và ổn định.

Hình 1 cho thấy, tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam qua các năm duy trì mức tăng trưởng tích cực trong bối cảnh kinh tế toàn cầu có nhiều rủi ro, bất ổn, với tỷ lệ tăng trung bình đạt 10%/năm. Riêng năm 2024, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 405,53 tỷ USD, tăng 14,3% so với năm trước. Trong đó, khu vực kinh tế trong nước đạt 114,59 tỷ USD, tăng 19,8%, chiếm 28,3% tổng kim ngạch xuất khẩu; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) đạt 290,94 tỷ USD, tăng 12,3%, chiếm 71,7%.

Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực như: điện tử, máy tính và linh kiện; điện thoại và linh kiện; máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng khác; dệt may; giày dép và gỗ luôn duy trì vị trí dẫn đầu. Điện tử máy tính và linh kiện tiếp tục là nhóm hàng xuất khẩu dẫn đầu về giá trị xuất khẩu, với sự đóng góp lớn của các tập đoàn công nghệ như Samsung, LG, Apple và các công ty sản xuất linh kiện điện tử tại Việt Nam.

Như vậy, nhóm hàng công nghiệp chế biến vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất, nhóm hàng nông, lâm, thủy sản (gạo, rau quả, cà phê, hạt điều, thủy sản) cũng có những đóng góp quan trọng. Xuất khẩu gạo đạt kỷ lục về cả lượng và giá trị, Việt Nam trở thành một trong ba nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới.

Kim ngạch nhập khẩu tại Việt Nam giai đoạn 2019-2024

Nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam trong thời gian qua cho thấy, sự phục hồi và tăng trưởng mạnh mẽ của nền kinh tế, đặc biệt là lĩnh vực sản xuất. Cơ cấu nhập khẩu tập trung vào hàng tư liệu sản xuất là tín hiệu tích cực cho thấy sự đầu tư và phát triển của các ngành công nghiệp.

Hình 1 cũng cho thấy, tổng kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam tiếp tục tăng mạnh, tỷ lệ tăng trung bình 9,1%/năm. Riêng năm 2024, kim ngạch nhập khẩu hàng hóa đạt 380,76 tỷ USD, tăng 16,7% so với năm trước, trong đó khu vực kinh tế trong nước đạt 140,11 tỷ USD, tăng 19,5%; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đạt 240,65 tỷ USD, tăng 15,1%.

Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là các mặt hàng phục vụ nhu cầu nguyên liệu và thiết bị cho sản xuất công nghiệp. Hiện Việt Nam vẫn phải nhập khẩu nhiều nguyên liệu sản xuất (như thép, dầu thô, hóa chất) và máy móc, thiết bị công nghiệp phục vụ cho ngành chế tạo, điện tử và ô tô. Một số mặt hàng nhập khẩu có sự gia tăng mạnh như vật tư y tế và linh kiện điện tử, phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của ngành y tế và công nghệ trong nước.

Như vậy, có thể thấy cán cân thương mại của Việt Nam trong giai đoạn 2019-2024 luôn duy trì mức xuất siêu. Đây là năm thứ 9 liên tiếp cán cân thương mại hàng hóa của Việt Nam đạt xuất siêu. Mặc dù nhập khẩu tăng mạnh, nhưng xuất khẩu vẫn giữ được đà tăng trưởng, giúp cán cân thương mại duy trì mức thặng dư. Tỷ lệ tăng trung bình của mức thặng dư là 8,1%//năm. Riêng năm 2024, cán cân thương mại hàng hóa xuất siêu 24,77 tỷ USD nhờ tăng trưởng xuất khẩu ổn định và giảm thiểu nhập khẩu những mặt hàng không thiết yếu. Trong đó, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 25,52 tỷ USD; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) xuất siêu 50,29 tỷ USD (Tổng cục Thống kê).

Thị trường xuất khẩu

Các thị trường xuất khẩu chủ lực mở rộng và tăng cao trong suốt giai đoạn 2019-2024. Hàng hóa Việt Nam tiếp tục duy trì thị trường truyền thống, chủ lực, như: Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, ASEAN... (Hình 2) và không ngừng tiếp cận và mở rộng các thị trường mới nhiều tiềm năng, như: Canada, Mexoco, Châu Phi, Khu vực Mỹ Latinh, Trung Đông...

Từ năm 2019 đến nay, thị trường xuất khẩu được mở rộng và đa dạng, nhiều sản phẩm của doanh nghiệp trong nước đã dần có chỗ đứng và khả năng cạnh tranh trên nhiều thị trường có yêu cầu cao về chất lượng. Từ 28 thị trường xuất khẩu đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD (năm 2019) tăng lên 31 thị trường (năm 2020) và đạt 33 thị trường (năm 2021). Hiện nay, doanh nghiệp tiếp tục duy trì những thị trường truyền thống lớn và tận dụng khá tốt cơ hội từ các FTA, đã góp phần quan trọng vào kết quả tăng trưởng xuất khẩu, xuất khẩu hàng hóa sang các thị trường chủ lực của Việt Nam và những thị trường mà nước ta có ký kết FTA cũng tăng trưởng khá, chẳng hạn như trong năm 2024: Mỹ đạt 119,6 tỷ USD, tăng 23,2%; EU 52,1 tỷ USD, tăng 19,4%; Trung Quốc đạt 61,2 tỷ USD, ASEAN đạt 36,5 tỷ USD, tăng 12,2%; Hàn Quốc đạt 25,6 tỷ USD, tăng 9%; Nhật Bản đạt 24,59 tỷ USD, tăng 5.4%. Đặc biệt, Mỹ vẫn là đối tác xuất khẩu hàng đầu của Việt Nam trong năm 2024, chiếm 30% tổng kim ngạch xuất khẩu với các mặt hàng như điện tử, dệt may, giày dép, và nông sản (Hình 2).

Có thể thấy, việc xuất khẩu hàng hóa tập trung quá nhiều tại một số thị trường lớn sẽ gây ra tình trạng quá phụ thuộc và sẽ chịu ảnh hưởng lớn vào các chính sách áp thuế, hạn chế, bảo hộ sản phẩm trong nước của nước sở tại.

Thị trường nhập khẩu

Thị trường nhập khẩu máy móc, nguyên liệu cho sản xuất đã dịch chuyển dần từ khu vực Châu Á sang thị trường Châu Âu và Châu Mỹ, nhập khẩu đáp ứng nhu cầu cho sản xuất, tiêu dùng trong nước. Tuy nhiên, việc nhập khẩu được chuyển dịch sang các thị trường mới vẫn đang chiếm tỷ trọng còn quá nhỏ, thị trường Trung Quốc hiện nay vẫn là thị trường nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam, năm 2024 đã lập đỉnh nhập khẩu là 144 tỷ USD, chiếm 38% tổng kim ngạch nhập khẩu, tăng 3,1% so với năm 2023 trở thành thị trường có thâm hụt thương mại lớn nhất (Hình 3). Các thị trường truyền thống như: Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, ASEAN, EU cũng có sự thay đổi về cơ cấu mặt hàng và trị giá nhập khẩu.

Thu ngân sách từ hoạt động xuất - nhập khẩu

Tình hình thu thuế xuất nhập khẩu tại Việt Nam qua các năm chịu sự tác động đa chiều từ các yếu tố như: Hội nhập kinh tế quốc tế, biến động kinh tế trong nước và thế giới, nỗ lực quản lý của ngành hải quan trong việc duy trì và tăng cường nguồn thu.

Năm 2024 chứng kiến sự phục hồi mạnh mẽ của hoạt động xuất nhập khẩu, kéo theo những kết quả tích cực trong công tác thu thuế. Theo Tổng cục Thống kê, ước tính tổng thu ngân sách nhà nước từ hoạt động này đạt 426.000 tỷ đồng, vượt 13,3% so với dự toán và tăng 15% so với năm 2023. Đây là một kết quả ấn tượng, cho thấy nỗ lực của ngành hải quan trong việc tạo thuận lợi cho thương mại đồng thời đảm bảo nguồn thu cho ngân sách. Tuy nhiên, nhìn lại những năm trước, tình hình thu thuế xuất nhập khẩu có những diễn biến đáng chú ý:

- Giai đoạn trước năm 2023: Thuế xuất nhập khẩu thường chiếm một tỷ trọng đáng kể trong tổng thu ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, do Việt Nam tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do (FTA), thuế suất nhập khẩu dần được cắt giảm theo lộ trình, dẫn đến xu hướng giảm dần trong tỷ lệ thu thuế từ hoạt động này so với tổng thu ngân sách. Mặc dù vậy, kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng vẫn đóng góp vào việc duy trì nguồn thu ở mức tương đối cao.

- Năm 2023: Tổng thu ngân sách nhà nước từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt 94,39% so với số dự toán đã điều chỉnh. Mặc dù không đạt được mục tiêu đề ra, đây vẫn là một con số đáng ghi nhận trong bối cảnh kinh tế còn nhiều khó khăn. Nguyên nhân không đạt dự toán có thể do nhiều yếu tố, bao gồm cả việc tiếp tục thực hiện cắt giảm thuế theo các FTA và những biến động bất lợi từ kinh tế thế giới.

Một số đề xuất trong thời gian tới

Nhìn chung, tình hình xuất - nhập khẩu của Việt Nam trong thời gian qua là một điểm sáng trong bức tranh kinh tế, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng GDP và ổn định kinh tế vĩ mô.

Để hoạt động xuất - nhập khẩu phát triển bền vững trong thời gian tới, theo tác giả, cần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả xuất nhập khẩu, phát huy lợi thế so sánh và nâng cao năng lực cạnh tranh, tham gia sâu và hiệu quả vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị toàn cầu. Thúc đẩy mạnh mẽ chuyển dịch cơ cấu hàng hóa xuất nhập khẩu theo chiều sâu, hướng vào lõi công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đa dạng thị trường xuất nhập khẩu, đồng thời tập trung phát triển thị trường cho các sản phẩm xuất khẩu chủ lực có sức cạnh tranh lớn, có giá trị gia tăng cao hoặc các nhóm sản phẩm có tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu lớn.

Tài liệu tham khảo:

1. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số49ĩ/QĐ-TTg, ngày 29/4/2022 phê duyệt Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa thời kỳ đến năm 2030.

2. Tổng cục Thống kê (2020-2025). Niên giám Thống kê năm 2019, 2020, 2021,2022,2023,2024.

3. Tổng cục Thống kê (2019-2024). Số liệu xuất - nhập khẩu các năm, từ năm 2019 đến năm 2024, truy cập từ https://www.gso.gov. vn.

(Theo Tạp chí Kinh tế - Tài chính, kỳ 2 tháng 6/2025)