ThS. Huỳnh Thu Minh Thư
Học viện Ngân hàng - Phân viện Phú Yên
Email: [email protected]
Tóm tắt
Xuất khẩu là hoạt động đem lại nguồn thu lớn cho doanh nghiệp, góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tếcủa một quốc gia. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt405,53 tỷ USD, tăng 14,3% so với năm 2023; xuất siêu 24,77tỷ USD. Những kết quả tích cực của hoạt động xuất khẩu cho thấy sự phục hồi mạnh mẽ của nền kinh tế và khả năng duy trì đà tăng trưởng trong bối cảnh kinh tếtoàn cầu nhiều biến động. Tuy nhiên, xuất khẩu còn đối diện nhiều thách thức ở phía trước, nhất là vào ngày3/4/2025Mỹ công bốchính sách mới về thuế quan, trong đó mức thuế đối ứng với Việt Nam là 46%. Nghiên cứu đề cập đến hoạt động xuất khẩu và giải pháp thúc đẩy hoạt động xuất khẩu góp phần tăng trưởng kinh tếtrong giai đoạn hiện nay.
Từ khóa: Việt Nam, tăng trưởng, xuất khâu
Summary
Exports play an important role in generating revenue for businesses and contributing to a country's economic growth. In 2024, Viet Nam's total export value reached USD 405.53 billion, an increase of 14.3% compared to 2023, with a trade surplus of USD 24.77 billion. These positive results reflect not only a strong economic recovery but also Viet Nam's resilience in sustaining growth despite global uncertainties. However, the country's exports face new challenges, especially after the United States announced a new tariff policy on April 3, 2025, imposing a 46% tax rate on Vietnamese goods. The study discusses the current state of exports and proposes solutions to promote exports and foster economic growth during this period.
Keywords: Viet Nam, economic growth, exports
XUẤT KHẨU HÀNG HÓA VÀ VAI TRÒ CỦA XUẤT KHẨU HÀNG HÓA
Theo Luật Thương mại năm 2005, xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật. Xuất khẩu là hoạt động bán hàng hoá ra nước ngoài nhưng không phải là hành vi bán hàng riêng lẻ mà là hệ thống bán hàng có tổ chức cả bên trong lẫn bên ngoài nhằm mục tiêu lợi nhuận, thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, ổn định và từng bước nâng cao mức sống của nhân dân.
Xuất khẩu có tác động to lớn và trực tiếp đến tốc độ tăng trưởng kinh tế. Vì thế hoạt động xuất khẩu có hiệu quả thì mới góp phần đem lại tác động tích cực, tạo điều kiện cho các ngành kinh tế phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, ổn định và nâng cao đời sống người dân.
HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM HIỆN NAY
Tình hình kinh tế trong nước và trên thế giới
Năm 2024, nền kinh tế thế giới đang có dấu hiệu ổn định hơn nhờ sự cải thiện của thương mại hàng hóa toàn cầu, áp lực lạm phát giảm bớt, điều kiện thị trường tài chính được nới lỏng và thị trường lao động phục hồi một cách tích cực. Tuy nhiên, kinh tế thế giới vẫn đối mặt không ít thách thức như căng thẳng chính trị leo thang, sự thay đổi trong chính sách lãi suất của nhiều nền kinh tế lớn, chuyển đổi từ năng lượng tái tạo sang năng lượng hóa thạch.
Năm 2024 là năm phục hồi đối với kinh tế Việt Nam sau đại dịch COVID-19. Cùng với xu hướng tích cực của kinh tế thế giới, kinh tế Việt Nam là điểm sáng trong tăng trưởng kinh tế (đạt 7,09%, cao hơn mục tiêu đề ra là 6,5%-7%), tỷ lệ lạm phát thấp hơn mục tiêu, GDP bình quân đầu người và năng suất lao động tăng hơn năm 2023, các ngành công nghiệp, nông nghiệp, du lịch đều có sự phát triển ổn định.
Thực trạng hoạt động xuất khẩu
 |
Để thúc đẩy hoạt động xuất khẩu từ năm 2022, Chính phủ ban hành Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, với mục tiêu tổng quát là: Xuất nhập khẩu phát triển bền vững với cơ cấu cân đối, hài hòa, phát huy lợi thế cạnh tranh, lợi thế so sánh, phát triển thương hiệu hàng hóa Việt Nam, nâng cao vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu, là động lực của tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững.
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, nguồn thu từ xuất khẩu liên tục tăng từ năm 2018 (243,7 tỷ USD) đến năm 2022 (371,85 tỷ USD). Riêng năm 2023, hoạt động xuất khẩu của Việt Nam không đạt như kỳ vọng, kim ngạch xuất khẩu chỉ đạt 355,5 tỷ USD, giảm 4,4% so với năm 2022. Tuy nhiên, năm 2024, hoạt động xuất khẩu đạt mức tăng trưởng cao, với tổng kim ngạch 405,53 tỷ USD, tăng 14,07% so với năm 2023.
Một số mặt hàng như thủy sản, phương tiện vận tải, gỗ, giày dép, dệt may, máy móc thiết bị, điện tử, điện thoại, linh kiện có kim ngạch xuất khẩu chiếm tỷ trọng lớn trong năm 2023. Năm 2024, các mặt hàng này tiếp tục đóng vai trò chủ lực trong xuất khẩu, có kim ngạch trên 10 tỷ USD và tăng so với năm 2023, trong đó nhóm Điện tử, máy tính và linh kiện có kim ngạch xuất khẩu cao nhất là 72,6 tỷ USD (Bảng 1).
Năm 2024, hàng hóa xuất khẩu sang các nước tập trung ở các nhóm hàng nhiên liệu, khoáng sản, hàng công nghiệp chế biến, hàng nông lâm sản, thủy sản. Trong đó hàng công nghiệp chế biến chiếm tỷ trọng vượt trội (88%) trong kim ngạch xuất khẩu cả năm (Bảng 2).
Xuất khẩu đã trở thành động lực tăng trưởng kinh tế quan trọng của Việt Nam trong những năm qua. Điều này không chỉ thể hiện ở việc kim ngạch xuất khẩu tăng trưởng mạnh mẽ mà còn ở những đóng góp thiết thực vào việc cải thiện cơ cấu kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài và giải quyết việc làm.
Tuy nhiên, tăng trưởng xuất khẩu nhanh chóng cũng đặt ra những áp lực lớn lên tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Để đáp ứng nhu cầu sản xuất hàng hóa xuất khẩu ngày càng tăng, các doanh nghiệp đã khai thác quá mức các nguồn tài nguyên, gây ra tình trạng cạn kiệt tài nguyên và suy giảm đa dạng sinh học. Bên cạnh đó, việc sử dụng quá nhiều các yếu tố đầu vào trong sản xuất cũng làm gia tăng lượng chất thải và gây ô nhiễm môi trường, đe dọa đến sự bền vững của hệ sinh thái.
Hiện nay, các quốc gia trong khu vực và trên thế giới ngày càng quan tâm tới những vấn đề liên quan đến sản xuất và thương mại xanh. Tăng trưởng xanh, phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn đang trở thành xu thế tất yếu nhằm giảm phát thải khí nhà kính, hướng tới mục tiêu trung hòa carbon và phát triển bền vững. Đó là thách thức không nhỏ đối với hoạt động xuất khẩu hiện nay.
CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM
Cơ hội
Với vị trí địa lý thuận lợi, điều kiện tự nhiên phong phú và chính sách mở cửa tích cực, Việt Nam có điều kiện hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới, ngày càng khẳng định vị thế của mình trên trường quốc tế.
Hiện nay, Việt Nam đã trở thành đối tác thương mại quan trọng của nhiều quốc gia, khu vực; đã ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó có nhiều FTA thế hệ mới với các đối tác lớn. Thông qua thực hiện FTA, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đã và đang được hưởng nhiều ưu đãi, bao gồm cắt giảm thuế quan, đơn giản hóa thủ tục hải quan và các chính sách khuyến khích đầu tư... Trong đó, những FTA quan trọng như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định thương mại tự do Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA)... mang lại những tác động sâu rộng đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp Việt Nam thông qua việc mở rộng và tiếp cận thuận lợi hơn với các thị trường xuất khẩu.
Thách thức
- Hàng xuất khẩu Việt Nam vẫn chủ yếu là các mặt hàng thô và sơ chế, hàm lượng công nghệ trong các mặt hàng công nghiệp còn thấp, năng lực cạnh tranh không cao, ngành công nghiệp phụ trợ yếu kém, giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc vào một số thị trường lớn như Trung Quốc, Nhật Bản, ASEAN, Hàn Quốc, EU, Mỹ...
- Do ảnh hưởng từ khủng hoảng chính trị, khủng hoảng năng lượng nên giá xăng dầu, giá nguyên liệu đầu vào cho sản xuất tăng cao, trong khi giá hàng xuất khẩu không tăng; chi phí sản xuất, vận tải ở mức cao; thiếu đơn hàng; áp lực cạnh tranh; sự gia tăng các rào cản kỹ thuật tại các thị trường xuất khẩu,.
- Chất lượng sản phẩm xuất khẩu chưa đồng đều, doanh nghiệp xuất khẩu chậm đổi mới ứng dụng công nghệ và tăng năng lực quản trị, nâng cao chất lượng đội ngũ nhân sự.
- Hàng hóa của nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa đáp ứng yêu cầu về sản xuất thân thiện với môi trường, sản xuất carbon thấp, vật liệu bền vững, trong khi nhiều quốc gia yêu cầu sản phẩm xuất khẩu phải thân thiện với môi trường phù hợp với mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển kinh tế tuần hoàn. Chẳng hạn như việc Liên minh châu Âu (EU) thực hiện Cơ chế Điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), thực hiện thí điểm đánh thuế carbon từ tháng 10/2023 ở 27 quốc gia thành viên EU và có hiệu lực với hàng hóa nhập khẩu từ Việt Nam từ tháng 1/2026. Khi CBAM chính thức áp dụng với Việt Nam, giá cả hàng hóa sẽ bị đẩy lên cao và tác động trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của các ngành hàng, doanh nghiệp trong nước, khiến xuất khẩu trở nên khó khăn hơn.
GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY XUẤT KHẨU, GÓP PHẦN ĐẨY MẠNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ
Thứ nhất, cần tăng cường vai trò của Chính phủ trong việc bổ sung, sửa đổi các chính sách kinh tế liên quan đến hoạt động xuất khẩu, tạo điều kiện thuận lợi cho xuất khẩu hàng hóa, xây dựng các chính sách về xuất khẩu gắn với phát triển kinh tế bền vững, kinh tế xanh.
Thứ hai, nghiên cứu hình thành cơ cấu các mặt hàng xuất khẩu hợp lý theo xu hướng đa dạng hóa, phù hợp với nhu cầu thị trường, tránh phụ thuộc quá lớn vào một vài thị trường, khu vực.
Thứ ba, tăng cường liên kết chặt chẽ giữa các ngành, các địa phương để khai thác tối đa nguồn lực, tận dụng lợi thế của ngành, địa phương. Sự liên kết này phải thực hiện với các vùng kinh tế trọng điểm trong cả nước nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và địa phương.
Thứ tư, các doanh nghiệp cần xúc tiến xuất khẩu xanh, chuyển đổi công nghệ, hướng đến việc sản xuất carbon thấp phù hợp với xu thế bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn hiện nay.
Thứ năm, doanh nghiệp phải tích cực xây dựng hình ảnh uy tín, tạo dựng thương hiệu với khách hàng trên trường quốc tế.
Thứ sáu, các doanh nghiệp xuất khẩu cần quan tâm đào tạo và nâng cao năng lực quản trị, đầu tư đổi mới trang thiết bị, công nghệ vào hoạt động sản xuất kinh doanh, nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, rút ngắn thời gian xử lý đơn hàng, đáp ứng tốt hơn nhu cầu và thị hiếu của khách hàng,. qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh.
Thứ bảy, các doanh nghiệp cần chú trọng phát triển đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu, trong đó chú trọng đến nhân lực logistics đảm bảo về số lượng, trình độ chuyên môn, tính chuyên nghiệp. Các doanh nghiệp cần nâng cao kỹ năng mềm, khả năng ngoại ngữ cho nhân viên; xây dựng một môi trường làm việc chuyên nghiệp, có chế độ đãi ngộ hấp dẫn để giữ chân nhân tài.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Công Thương (2024). Báo cáo xuất nhập khẩu Việt Nam 2023.
2. Chính phủ (2021). Nghị quyết số99/NQ-CP ngày 30/8/2021 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ nhiệm kỳ 2021-2026 thực hiện Nghị quyết của Quốc hội về Kế hoạch phát triển kinh tế- xã hội 5 năm 2021-2025.
3. Quốc hội (2005). Luật Thương mại.
4. Thủ tướng Chính phủ (2022). Quyết định số49ĩ/QĐ-TTg ngày 19/4/2022 phê duyệt Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030.
5. Tổng cục Hải quan (2023-2024). https://www.customs.gov.vn/
6. Tổng cục Thống kê. Niên giám thống kê năm 2018, 2019, 2020, 2021,
2022,2023,2024
7. https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi
8. https://vneconomy.vn/kinh-te-nam-2024-tang-truong-kha-gdp-dat-7-09.htm
9. https://www.gso.gov.vn/du-lieu-va-so-lieu-thong-ke/2025/01/buc- tranh-xuat-nhap-khau-hang-hoa-cua-viet-nam-nam-2024-phuc-hoi- phat-trien-va-nhung-ky-luc-moi
(Theo Tạp chí Kinh tế - Tài chính, kỳ 2 tháng 6/2025)
