Xây dựng “lá chắn” tài khóa – Chìa khóa nâng cao năng lực chống chịu của nền kinh tế

Hội thảo khoa học “Năng lực chống chịu kinh tế – Lý luận, kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam”.

Tại Hội thảo khoa học “Năng lực chống chịu kinh tế – Lý luận, kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam” do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức ngày 14/1/2026, TS. Lê Xuân Sang - Phó Viện trưởng, đã đưa ra những phân tích toàn diện về tăng trưởng và sức bền của nền kinh tế Việt Nam trong 40 năm qua.

Theo TS. Lê Xuân Sang, dù chịu nhiều tác động bất lợi từ môi trường kinh tế quốc tế, Việt Nam vẫn duy trì được mức tăng trưởng GDP trung bình khoảng 6,5% trong suốt bốn thập kỷ. Đặc biệt, giai đoạn 2018–2025 cho thấy khả năng phục hồi đáng kể của nền kinh tế sau các cú sốc lớn như đại dịch Covid-19, xung đột thương mại và chu kỳ thắt chặt tiền tệ toàn cầu. Tăng trưởng được duy trì tương đối ổn định từ phía cung, trong khi tổng cầu phục hồi khá nhanh khi niềm tin thị trường được cải thiện.

“Bức tranh năng lực chống chịu vĩ mô của Việt Nam mang tính hỗn hợp nhưng nhìn chung là tích cực. Xét về an toàn tài chính vĩ mô, Việt Nam nằm trong nhóm kết quả khả quan nhất ở châu Á”, TS. Lê Xuân Sang đánh giá.

Nhờ đó, tín nhiệm quốc gia được giữ ổn định và cải thiện trong vài năm gần đây, tạo nền tảng quan trọng để thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài – một trụ cột then chốt của tăng trưởng dài hạn.

TS. Lê Xuân Sang - Phó Viên trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới.

Riêng về dư địa tài khóa, nợ công và nợ nước ngoài của Việt Nam được kiểm soát ở mức an toàn. Giai đoạn 2016–2025, tỷ lệ nợ công/GDP giảm mạnh từ khoảng 63,7% xuống mức dự kiến 33,57%, phản ánh nỗ lực củng cố kỷ luật tài chính và tận dụng hiệu quả đà tăng trưởng kinh tế.

Song song với đó, quy mô khu vực tài chính tăng nhanh, bình quân 14,6%/năm trong giai đoạn 2011–2024, cao so với các quốc gia có cùng mức thu nhập, cho thấy mức độ “tài chính hóa” của nền kinh tế ngày càng lớn.

Các ngành dịch vụ hiện đại như tài chính – ngân hàng, công nghệ thông tin, logistics và thương mại điện tử tăng trưởng nhanh, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và thúc đẩy hội nhập quốc tế. Trong đó, logistics và dịch vụ tài chính dần trở thành những động lực mới của nền kinh tế.

Ở góc độ thu – chi ngân sách, ông Nguyễn Văn Phụng - chuyên gia cao cấp về thuế, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý thuế doanh nghiệp lớn, cho biết tỷ lệ thu ngân sách những năm gần đây vượt khá xa mục tiêu đề ra, dù Chính phủ đã triển khai nhiều chính sách gia hạn, giảm thuế nhằm hỗ trợ người dân và doanh nghiệp.

Theo ông Phụng, kết quả này không đến từ việc tăng gánh nặng thuế, mà chủ yếu là thành quả của cải cách quản lý thuế và ứng dụng công nghệ.

Ngành thuế đã đầu tư cho công nghệ thông tin từ rất sớm, song bước ngoặt chỉ thực sự rõ nét khi hệ thống hóa đơn điện tử được kết nối dữ liệu toàn diện. Đến năm 2025, khi hệ thống hóa đơn điện tử kết nối dữ liệu toàn diện, các hành vi gian lận gần như không còn đất sống. Doanh thu, thu nhập thực tế dần “lộ diện”, qua đó trở thành nguồn tăng thu bổ sung, tạo dư địa tài chính cho đầu tư công và các nhiệm vụ chi khác.

Ông Nguyễn Văn Phụng - chuyên gia cao cấp về thuế, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý thuế doanh nghiệp lớn (Cục Thuế).

Ngoài ra, ông Nguyễn Văn Phụng cũng cho rằng, điều này còn đến từ tinh thần phục hồi mạnh mẽ của cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Khi môi trường chính sách ổn định, niềm tin được cải thiện, doanh nghiệp quay trở lại sản xuất – kinh doanh, tạo động lực tăng trưởng.

Tuy vậy, các chuyên gia tại Hội thảo đều thống nhất rằng bối cảnh kinh tế toàn cầu phía trước vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro khó lường. Việt Nam mở cửa nhanh lĩnh vực dịch vụ tài chính, trong khi hệ thống tài chính vẫn phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng, đặc biệt là tín dụng bất động sản. Thị trường cổ phiếu còn biến động mạnh; thị trường trái phiếu doanh nghiệp từng tăng trưởng nóng, bộc lộ nhiều hạn chế về cơ cấu, minh bạch và kỷ luật thị trường. Liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước, cũng như chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ, chưa tạo được sức lan tỏa đủ mạnh.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng “lá chắn” tài khóa được coi là yêu cầu cấp thiết, không chỉ để ứng phó ngắn hạn với cú sốc, mà còn để nâng cao năng lực chống chịu dài hạn của nền kinh tế.

Các chuyên gia cho rằng, trọng tâm trước hết là củng cố kỷ luật tài khóa trên nền tảng hiện đại và bền vững. Cơ sở thu cần được tái cấu trúc theo hướng mở rộng diện đánh thuế đối với kinh tế số, thương mại điện tử, đồng thời từng bước áp dụng các sắc thuế xanh như thuế carbon. Chính sách thuế cần được sử dụng như một công cụ điều tiết linh hoạt của chu kỳ kinh tế, thay vì chỉ dừng ở các gói hỗ trợ mang tính ngắn hạn.

Song song với đó, ngân sách nhà nước cần được thiết kế linh hoạt hơn để có thể phản ứng kịp thời trước biến động, đồng thời bảo đảm hiệu quả phân bổ nguồn lực. Việc phối hợp nhịp nhàng giữa chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ là điều kiện then chốt nhằm kiểm soát lạm phát, ổn định thị trường tài chính, đồng thời bảo đảm nguồn vốn trung và dài hạn cho khu vực doanh nghiệp. Một hệ thống giám sát rủi ro đa chiều, tích hợp dữ liệu tài khóa và tiền tệ, cần được xây dựng để phát hiện sớm các dấu hiệu căng thẳng tài chính.