 |
| Bảo vệ và phát triển rừng tạo nền tảng vững chắc cho thị trường các-bon rừng Việt Nam. |
Bước chuyển từ quản lý phát thải sang định giá các-bon
Nếu như vài năm trước, “tín chỉ các-bon” vẫn còn là khái niệm khá xa lạ với phần lớn doanh nghiệp Việt Nam, thì đến nay, khái niệm này đã dần bước ra khỏi các hội nghị về biến đổi khí hậu để trở thành một cấu phần của nền kinh tế.
Ngày 29/6/2026 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi sàn giao dịch các-bon trong nước chính thức được đưa vào vận hành theo lộ trình của Chính phủ. Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một thị trường tập trung để giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon, tạo nền tảng cho việc hình thành cơ chế định giá các-bon trong nước.
Đằng sau dấu mốc này là quá trình chuẩn bị kéo dài nhiều năm với việc hoàn thiện hành lang pháp lý và hạ tầng kỹ thuật. Hàng loạt văn bản quan trọng đã được ban hành, từ quy định về sàn giao dịch các-bon, chuyển giao quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải, hệ thống đăng ký quốc gia đến cơ chế giám sát giao dịch. Đồng thời, hệ thống công nghệ, thanh toán, lưu ký cũng được xây dựng với sự phối hợp của các cơ quan quản lý, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) cùng ngân hàng thanh toán.
Điều đáng chú ý là Việt Nam không xây dựng thị trường các-bon đơn thuần như một công cụ quản lý môi trường mà hướng tới một cơ chế kinh tế, trong đó chi phí phát thải được phản ánh vào hoạt động sản xuất, tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch thay vì chỉ tuân thủ các quy định hành chính.
Nếu trước đây lượng phát thải chỉ được xem là một chỉ số môi trường thì nay đã trở thành một loại tài sản có thể được định giá và giao dịch. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều nền kinh tế trên thế giới áp dụng nhằm thúc đẩy chuyển đổi xanh theo cơ chế thị trường, thay vì chỉ dựa vào các biện pháp quản lý hành chính.
“Cuộc chơi” mới của doanh nghiệp trong nền kinh tế các-bon thấp
Việc thị trường các-bon đi vào vận hành đồng nghĩa với việc doanh nghiệp bước vào một “luật chơi” hoàn toàn mới. Trong giai đoạn thí điểm, khoảng 110 cơ sở phát thải lớn thuộc các lĩnh vực nhiệt điện, xi măng và sắt thép được phân bổ hạn ngạch phát thải để tham gia giao dịch. Đây đều là những ngành phát thải lớn nhất nền kinh tế, đồng thời cũng chịu áp lực mạnh mẽ từ các tiêu chuẩn các-bon ngày càng khắt khe tại các thị trường xuất khẩu.
Khi đó, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp sẽ được quyết định bởi giá thành, năng suất hay chất lượng sản phẩm và cả lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình sản xuất. Doanh nghiệp phát thải thấp hơn hạn ngạch được cấp có thể bán phần dư để tạo thêm nguồn thu, trong khi các đơn vị vượt hạn ngạch phải mua thêm quyền phát thải hoặc đầu tư công nghệ nhằm cắt giảm lượng phát thải.
Cơ chế này tạo động lực kinh tế rõ ràng cho quá trình chuyển đổi xanh. Những doanh nghiệp đầu tư sớm vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, năng lượng tái tạo, cải tiến quy trình sản xuất hay nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn hơn trong dài hạn. Đồng thời, việc quản trị phát thải cũng giúp doanh nghiệp cải thiện điểm số ESG, mở rộng khả năng tiếp cận các dòng vốn xanh và đáp ứng các yêu cầu về môi trường của các đối tác quốc tế.
Một điểm đáng chú ý khác là thị trường các-bon Việt Nam được xây dựng trên hạ tầng của thị trường chứng khoán. Hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon được đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia, lưu ký tại VSDC và giao dịch trên hệ thống do HNX vận hành. Chủ thể tham gia giao dịch thực hiện thông qua tài khoản tại các công ty chứng khoán, tương tự như nhiều sản phẩm tài chính khác.
Điều này cho thấy các-bon không còn đơn thuần là công cụ quản lý môi trường mà đang từng bước trở thành một loại hàng hóa tài chính mới. Trong tương lai, thị trường này có thể tạo nền tảng cho sự phát triển của nhiều sản phẩm và dịch vụ tài chính xanh như tư vấn giảm phát thải, kiểm kê và kiểm chứng khí nhà kính, giao dịch tín chỉ các-bon hay các quỹ đầu tư gắn với phát triển bền vững.
Dù vậy, thị trường các-bon Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu. Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở hệ thống giao dịch mà ở năng lực chuẩn bị của doanh nghiệp. Nhiều đơn vị vẫn thiếu kinh nghiệm trong kiểm kê khí nhà kính, xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và kiểm chứng (MRV), trong khi dữ liệu phát thải chưa đồng bộ, nguồn nhân lực chuyên môn còn hạn chế và dịch vụ hỗ trợ thị trường mới hình thành.
Tuy nhiên, các chuyên gia đều cho rằng giai đoạn thí điểm chính là khoảng thời gian để doanh nghiệp làm quen với cơ chế vận hành trước khi thị trường được mở rộng và từng bước kết nối với thị trường các-bon quốc tế. Nhìn rộng hơn, sự hình thành của thị trường các-bon vừa bổ sung thêm một loại hàng hóa giao dịch, vừa phản ánh sự thay đổi trong tư duy phát triển: từ quản lý ô nhiễm sang quản trị phát thải, từ coi chi phí môi trường là gánh nặng sang xem các-bon là một loại tài sản có giá trị kinh tế. Trong nền kinh tế các-bon thấp đang dần hình thành, khả năng giảm phát thải, đổi mới công nghệ và tạo ra giá trị xanh sẽ trở thành một trong những thước đo quan trọng về năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
