Khơi thông nguồn lực di sản: Từ bảo tồn thụ động đến động lực chủ động kiến tạo phát triển

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo, bảo tồn, bảo tàng là cách một quốc gia gìn giữ lịch sử, tích lũy tri thức và khẳng định bản sắc dân tộc. Ảnh: Việt Hùng

Kho tàng vô giá và những “điểm nghẽn” cấu trúc bảo tồn

Tại buổi làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng, ngày 19/8, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra thông điệp chỉ đạo mang tính bước ngoặt: Đã đến lúc phải thay đổi căn bản tư duy quản trị, chuyển dịch mạnh mẽ từ “bảo tồn thụ động” sang “chủ động kiến tạo” nhằm khơi thông dòng chảy di sản vào nền kinh tế - xã hội.

Nhìn lại chặng đường đã qua, Việt Nam có quyền tự hào về một kho tàng di sản văn hóa đồ sộ, được xây dựng và củng cố bởi một hệ thống thể chế ngày càng hoàn thiện. Từ viên gạch nền móng đầu tiên là Sắc lệnh số 65 do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký năm 1945 đến Luật Di sản văn hóa năm 2001, 2009 và mới nhất là Luật Di sản văn hóa năm 2024, hành lang pháp lý của nước ta đã tạo ra bộ khung tương đối toàn diện để bảo vệ ký ức dân tộc.

Nhờ thể chế liên tục được bồi đắp, Việt Nam hiện đứng chung hàng ngũ hai quốc gia dẫn đầu Đông Nam Á về số lượng di sản thế giới được UNESCO vinh danh. Những thương hiệu du lịch quốc tế như Tràng An, Hội An hay Phố cổ Hà Nội là minh chứng sống động cho thấy di sản khi được kết hợp với nghệ thuật biểu diễn và làng nghề truyền thống sẽ tạo ra sinh kế, việc làm và giá trị kinh tế trực tiếp cho cộng đồng. Sức sống của di sản phi vật thể hay sự hiện diện pháp lý của di sản tư liệu trong Luật mới cũng ghi nhận những bước chuyển mình tích cực.

Đặc biệt, công tác bảo vật quốc gia và hồi hương cổ vật đã đạt những dấu mốc tự hào. Theo thông tin từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, kể từ năm 2015, hơn 934 di vật, cổ vật có nguồn gốc Việt Nam đã được đưa từ nước ngoài trở về xứ sở, tiêu biểu là sự kiện hồi hương ấn vàng “Hoàng đế chi bảo” nhờ sự phối hợp liên của bộ (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Bộ Ngoại giao, Bộ Công an hoàn tất thủ tục).

Bên cạnh đó, hệ thống bảo tàng cũng được tinh gọn và nâng cấp. Toàn quốc hiện có 177 bảo tàng (bao gồm 94 bảo tàng công lập, 83 bảo tàng ngoài công lập), nhiều đơn vị đã chủ động số hóa nội dung để gia tăng sức hấp dẫn.

Tuy nhiên, bên dưới bức tranh sáng màu ấy vẫn tồn tại những rạn nứt cấu trúc và “điểm nghẽn” chưa được xử lý triệt để. Đó là sự giằng co, lệch pha giữa bảo tồn di sản với nhu cầu phát triển kinh tế trước mắt, dẫn đến nguy cơ xâm hại các danh lam thắng cảnh. Đó là tình trạng đầu tư dàn trải, chắp vá.

Nhận diện trực diện vào những khoảng trống này, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh thẳng thắn thừa nhận công tác quản lý vẫn còn nhiều bất cập, vướng mắc trong tổ chức thực hiện. Trùng tu di tích ở một số nơi vẫn rơi vào tình trạng “sửa chữa nhỏ lẻ, chắp vá kéo dài, đầu tư nhiều lần nhưng không giải quyết được tận gốc vấn đề”. Hệ thống bảo tàng dù tăng về số lượng nhưng sự phân bổ giữa các chuyên ngành chưa thực sự cân đối; năng lực phục vụ công chúng và khả năng tự chủ tài chính còn ở mức khiêm tốn.

Chính những nút thắt này đã đặt ra yêu cầu cấp bách về một tư duy quản trị mới, khoa học hơn, thực tế hơn và giàu tính kiến tạo hơn.

Toàn cảnh buổi làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì. Ảnh: Việt Hùng

Bước chuyển dịch tư duy: Từ “bảo tồn thụ động” sang “chủ động kiến tạo”

“Bảo tồn thụ động” là tư duy coi di sản là một hiện vật tĩnh cần đóng băng, rào giậu và bảo vệ nghiêm ngặt để tránh hư hại. Lối tư duy cũ kỹ này vô hình trung cắt đứt mối liên hệ hữu cơ giữa di sản với đời sống đương đại, biến bảo tàng thành những kho chứa của quá khứ. Để giải phóng nguồn lực khổng lồ này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, hệ thống quản lý phải chuyển sang tư duy “chủ động kiến tạo ký ức quốc gia”.

“Chúng ta không chỉ tiếp nhận những gì quá khứ để lại, mà còn có trách nhiệm tạo dựng và gìn giữ những giá trị có thể trở thành di sản của Đất nước qua hàng trăm, hàng nghìn năm sau”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh.

Khái niệm này mở ra một tầm nhìn mới: Thế hệ hôm nay phải chủ động bù đắp những khoảng trống trong việc lưu giữ lịch sử Việt Nam hiện đại - giai đoạn từ khi Đất nước giành độc lập đến nay, đặc biệt là quá trình kiến thiết, đổi mới và biến đổi xã hội. Di sản của tương lai phải được nhận diện và nuôi dưỡng ngay từ khi những giá trị ấy bắt đầu hình thành.

Sự kiến tạo này chỉ thực sự bền vững khi được đặt trên nền tảng của hạ tầng số quốc gia. Trong kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lịch sử và văn hóa không đơn thuần là tài liệu lưu trữ mà là bộ phận cốt lõi của chủ quyền tri thức.

Chỉ đạo sâu sắc về vấn đề này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cảnh báo, nếu dữ liệu lịch sử, văn hóa của Việt Nam không đầy đủ, không được tổ chức tốt và không do chính chúng ta làm chủ thì về lâu dài, những hệ thống khác có thể trở thành nơi định hình cách thế giới và thậm chí chính người Việt Nam hiểu về lịch sử, văn hóa Việt Nam. Đây không còn là một dự án công nghệ thông tin thông thường của ngành Văn hóa, mà là cuộc chiến bảo vệ chủ quyền văn hóa quốc gia trên không gian mạng.

Mặt khác, giá trị của di sản và bảo tàng phải được đo lường bằng khả năng phục vụ con người. Công chúng không hề quay lưng với lịch sử. Những bảo tàng có cách kể chuyện sáng tạo, không gian trải nghiệm tốt vẫn đón nhận hàng triệu lượt khách mỗi năm.

Do đó, thay vì thụ động chờ đợi người xem, bảo tàng phải chủ động bắt tay với ngành giáo dục để trở thành “không gian học tập thường xuyên”, nơi lịch sử được tái hiện sống động qua hiện vật thật, câu chuyện thật thay vì những dòng chữ khô khan trên trang sách.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn và các đại biểu tham gia phát biểu tại buổi làm việc. Ảnh: Việt Hùng

Hệ giải pháp chiến lược và chính sách tài chính kiến tạo

Để đưa các định hướng chỉ đạo vào thực tiễn, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất cùng các bộ, ngành liên quan phối hợp triển khai một hệ giải pháp đồng bộ và quyết liệt dưới góc độ kinh tế - tài chính và quản trị hiện đại.

Đầu tiên là khơi thông dòng vốn và cơ chế tài chính đặc thù. Theo đó, Nhà nước cần xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để thu hút nguồn lực xã hội hóa đầu tư cho bảo tồn và bảo tàng. Điều này bao gồm việc thiết lập các chính sách ưu đãi về vốn, tín dụng và thuế đối với các doanh nghiệp tham gia phát triển sản phẩm văn hóa, phục chế di sản. Mô hình hợp tác công - tư và cơ chế chia sẻ rủi ro phải được luật hóa để khuyến khích dòng vốn tư nhân đổ vào các dự án công nghiệp văn hóa.

Sự phân bổ ngân sách công cũng cần có trọng tâm, trọng điểm bởi Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 đã dành 25% kinh phí cho đầu tư tu bổ di tích, xây dựng bảo tàng; riêng năm 2026, tỷ lệ này được đẩy lên tới 40%. Đây là được coi nguồn “vốn mồi” quan trọng để đẩy nhanh việc thực hiện các dự án trọng điểm xứng tầm quốc gia.

Thứ hai là đầu tư hạ tầng xứng tầm và thành lập các trung tâm chuyên sâu. Bên cạnh việc rà soát, quy hoạch lại hệ thống bảo tàng theo các tiêu chí và quy trình đánh giá tiềm năng khoa học, Việt Nam cần ưu tiên quy hoạch đất đai để xây dựng các công trình văn hóa trọng điểm, có khả năng trở thành “di sản của tương lai”. Điển hình là định hướng xây dựng Bảo tàng Đảng Cộng sản Việt Nam cùng hệ thống nhà hát, sân vận động tầm cỡ quốc tế phục vụ các cột mốc lịch sử 100 năm thành lập Đảng (2030) và 100 năm thành lập nước (2045).

Song song đó, một giải pháp kỹ thuật cốt lõi là thành lập Trung tâm quốc gia về bảo quản và phục chế di sản văn hóa đặt tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Trung tâm này sẽ đảm nhận vai trò phân tích, chẩn đoán, phục chế khoa học theo các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt, đồng thời thực hiện chuyển giao công nghệ cho các địa phương.

Thứ ba là chuẩn hóa dữ liệu và phát triển nhân lực chất lượng cao. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần hoàn thành tích hợp nền tảng cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa giai đoạn 2026-2030. Việc số hóa 100% hồ sơ di sản phải đi đôi với xây dựng các thuật toán AI để khai thác, chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế.

Để vận hành bộ máy số hóa này, bài toán nhân lực cũng cần được giải quyết bằng các chương trình đào tạo chuyên sâu về bảo quản học, khoa học phục chế và công nghệ số. Việt Nam cũng cần bồi dưỡng đội ngũ chuyên gia tư vấn độc lập có đủ năng lực ngoại ngữ và chuyên môn để tham gia vào các cơ quan chuyên môn sâu của UNESCO, từ đó khẳng định vị thế và tiếp thu tinh hoa tri thức nhân loại.

Sứ mệnh của thế hệ hôm nay không chỉ dừng lại ở việc giữ nguyên vẹn những gì đã nhận từ cha ông, mà phải hiểu sâu hơn, làm giàu thêm và trao lại cho thế hệ mai sau một nền tảng tri thức đầy đủ, liên tục. Chuyển dịch từ “bảo tồn thụ động” sang “chủ động kiến tạo” chính là chìa khóa để khơi thông nguồn lực di sản, biến kho tàng ký ức dân tộc thành bệ phóng đưa Đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên mới với một bản sắc văn hóa không thể hòa tan.