 |
| Ảnh minh họa. ST |
Phân định “định giá” và “thẩm định giá”
Tại hội nghị về sở hữu trí tuệ phục vụ công tác thẩm định giá mới đây, vấn đề này tiếp tục được đặt ra như một điểm nghẽn cần tháo gỡ nếu muốn thúc đẩy thương mại hóa công nghệ và hình thành thị trường tài sản trí tuệ đúng nghĩa.
Theo các chuyên gia, điểm mấu chốt trước hết nằm ở sự nhập nhằng giữa “định giá” và “thẩm định giá” - hai khái niệm thường bị sử dụng lẫn lộn trong thực tiễn.
Theo quy định của Luật Giá năm 2023, định giá là quá trình xác lập mức giá có thể do Nhà nước hoặc thị trường thực hiện, trong khi thẩm định giá là hoạt động tư vấn độc lập, mang tính nghề nghiệp, nhằm xác định giá trị tài sản tại một thời điểm cụ thể theo các chuẩn mực chuyên môn. Nói cách khác, định giá có thể mang tính thỏa thuận, còn thẩm định giá phải dựa trên phương pháp luận, dữ liệu và trách nhiệm pháp lý rõ ràng.
Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng trong các giao dịch liên quan đến tài sản trí tuệ như góp vốn, chuyển nhượng công nghệ, mua bán - sáp nhập hay thế chấp vay vốn. Trong khi các bên có thể tự “định giá” dựa trên kỳ vọng, thì thẩm định giá lại đóng vai trò như một “trọng tài kỹ thuật”, giúp giảm bất cân xứng thông tin và tạo cơ sở ra quyết định có kiểm chứng.
Tại hội nghị, ông Nguyễn Minh Tiến, Cục trưởng Cục Quản lý giá, Bộ Tài chính nhấn mạnh, tài sản trí tuệ đang ngày càng giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế hiện đại, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức. Khi giá trị doanh nghiệp không chỉ nằm ở nhà xưởng, máy móc hay vốn tài chính, mà ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, sáng chế, nhãn hiệu, phần mềm, bí quyết kỹ thuật và khả năng khai thác dữ liệu, việc nhận diện đúng và xác định đúng giá trị tài sản trí tuệ trở thành yêu cầu cấp thiết.
Theo ông Tiến, tài sản trí tuệ là loại tài sản vô hình có tính đặc thù cao, gắn chặt với tình trạng pháp lý, phạm vi bảo hộ và khả năng khai thác thương mại. Vì vậy, thẩm định giá loại tài sản này không thể chỉ dựa vào các cách tiếp cận thông thường, mà cần sự kết hợp chặt chẽ giữa pháp luật về sở hữu trí tuệ với các nguyên tắc, chuẩn mực và phương pháp thẩm định giá. Đây cũng là lý do việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và nâng cao năng lực của đội ngũ thẩm định viên về giá trong lĩnh vực này được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn.
Các chuyên gia cũng nhìn nhận, tài sản trí tuệ không giống bất kỳ loại tài sản nào khác. Đây là tài sản vô hình, không có hình thái vật chất, giá trị phụ thuộc vào yếu tố pháp lý và khả năng khai thác trong tương lai. Một bằng sáng chế, một phần mềm hay một thương hiệu có thể gần như vô giá nếu khai thác đúng thị trường, nhưng cũng có thể mất giá nhanh chóng nếu không được bảo hộ hoặc không tìm được mô hình kinh doanh phù hợp.
| Dù vậy, không thể phủ nhận rằng khung pháp lý cho hoạt động thẩm định giá tài sản vô hình tại Việt Nam đã có bước tiến đáng kể. Luật Giá năm 2023 cùng với hệ thống các nghị định, thông tư hướng dẫn đã thiết lập một nền tảng pháp lý rõ ràng cho hoạt động thẩm định giá, bao gồm việc xác định đối tượng tài sản, phương thức thực hiện và trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Đặc biệt, Bộ Tài chính đã ban hành hệ thống Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam, trong đó có chuẩn mực riêng về thẩm định giá tài sản vô hình, bao gồm tài sản trí tuệ, với các cách tiếp cận cơ bản như thị trường, chi phí và thu nhập. Như vậy, các doanh nghiệp thẩm định giá và thẩm định viên tại Việt Nam đã có cơ sở pháp lý để thực hiện thẩm định giá công nghệ và tài sản trí tuệ. Đồng thời, pháp luật cũng cho phép áp dụng linh hoạt các phương thức thẩm định giá, bao gồm dịch vụ thẩm định giá của doanh nghiệp và hoạt động của hội đồng thẩm định giá nhà nước, đặc biệt trong các trường hợp liên quan đến tài sản công hoặc sử dụng vốn nhà nước. Quan trọng hơn, sự phối hợp giữa cơ quan quản lý về giá và cơ quan quản lý về sở hữu trí tuệ đang dần được tăng cường. Các chương trình đào tạo, tập huấn chuyên sâu không chỉ giúp nâng cao năng lực thẩm định viên mà còn tạo diễn đàn trao đổi giữa nhà quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp - yếu tố cần thiết để hình thành một thị trường vận hành thực chất. |
Rào cản lớn của thị trường vì thiếu dữ liệu
Ở góc độ kỹ thuật, các phương pháp thẩm định giá tài sản trí tuệ hiện nay vẫn xoay quanh 3 cách tiếp cận cơ bản: thị trường, chi phí và thu nhập. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất là dữ liệu. Thị trường giao dịch tài sản trí tuệ tại Việt Nam chưa phát triển tương xứng, thông tin về các hợp đồng chuyển nhượng còn hạn chế, khiến việc áp dụng phương pháp so sánh thị trường gần như không khả thi trong nhiều trường hợp.
Không chỉ thiếu dữ liệu, bài toán còn nằm ở sự khác biệt kỳ vọng giữa các bên. Chủ sở hữu tài sản trí tuệ thường định giá dựa trên tiềm năng, trong khi nhà đầu tư lại chiết khấu mạnh theo rủi ro. Khoảng cách này khiến quá trình đàm phán kéo dài, thậm chí đổ vỡ, và khi đó, vai trò của thẩm định giá càng trở nên quan trọng nhưng cũng áp lực hơn.
Cục trưởng Cục Quản lý giá cho biết, Bộ Tài chính đang tích cực phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các cơ quan liên quan triển khai các nhiệm vụ được giao, nhằm từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật về định giá tài sản trí tuệ. Mục tiêu không chỉ là tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động thẩm định giá, mà còn góp phần phát triển thị trường tài sản trí tuệ tại Việt Nam, nơi các tài sản vô hình có thể được nhận diện, giao dịch, chuyển nhượng, góp vốn và khai thác như một nguồn lực kinh tế thực sự.
Theo ông Nguyễn Minh Tiến, các chương trình tập huấn chuyên sâu về sở hữu trí tuệ phục vụ thẩm định giá có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và năng lực chuyên môn cho đội ngũ thẩm định viên về giá. Đồng thời, đây cũng là kênh tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, qua đó góp phần nâng cao chất lượng hoạt động thẩm định giá, cũng như hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về giá trong bối cảnh tài sản trí tuệ ngày càng trở thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế.
Nhưng nếu nhìn thẳng vào thực tế, thị trường tài sản trí tuệ tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn sơ khai. Khi chưa có đủ giao dịch, chưa có cơ sở dữ liệu chuẩn hóa và chưa hình thành các chuẩn tham chiếu, việc thẩm định giá còn gặp nhiều hạn chế. Nên các chuyên gia đề nghị cầnxây dựng hệ thống dữ liệu giao dịch tài sản trí tuệ, khuyến khích công khai thông tin, đồng thời hoàn thiện cơ chế pháp lý cho các hoạt động chuyển nhượng, góp vốn bằng tài sản trí tuệ. Đây là điều kiện tiên quyết để biến tài sản trí tuệ từ “tiềm năng trên giấy” thành giá trị kinh tế thực.
