Bài 1: Giải ngân đầu tư công - Không chỉ là câu chuyện tỷ lệ

Trong mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng GDP cao, đầu tư công tiếp tục là một động lực quan trọng. Ảnh: Lê Toàn

Hơn 1 triệu tỷ đồng và bài toán “tạo lực” cho nền kinh tế

Để duy trì tăng trưởng 2 con số trong nhiều năm, nền kinh tế cần những động lực mới, những không gian phát triển mới và trước hết là nguồn lực đủ lớn để hiện thực hóa các mục tiêu đó. Nhu cầu đầu tư cho hạ tầng chiến lược, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số… đều đang gia tăng.

Theo định hướng giai đoạn 2026-2030, tổng vốn đầu tư toàn xã hội bình quân được xác định khoảng 40% GDP (khoảng 38,5 triệu tỷ đồng). Quy mô này cho thấy yêu cầu huy động và sử dụng vốn trong những năm tới sẽ ở mức rất cao. Trong đó, đầu tư công giữ một vị trí đặc biệt bởi Nhà nước có khả năng chủ động phân bổ nguồn lực vào những lĩnh vực nền tảng, những dự án lớn và những khu vực mà nguồn vốn tư nhân chưa dễ dàng đi trước.

Quốc hội đã quyết nghị Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 với tổng mức vốn từ ngân sách nhà nước 8,22 triệu tỷ đồng, cao nhất từ trước đến nay. Nguồn lực này được định hướng cho hạ tầng chiến lược, các dự án kết nối liên vùng, liên quốc gia, đồng thời tạo nền tảng cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Riêng năm 2026, tổng kế hoạch vốn đầu tư công được Thủ tướng Chính phủ giao ở mức hơn 1 triệu tỷ đồng. Với quy mô đó, giải ngân không còn là câu chuyện riêng của tiến độ thực hiện dự toán. Dòng vốn được đưa vào nền kinh tế đúng thời điểm sẽ tạo thêm nhu cầu đối với xây dựng, vật liệu, máy móc, vận tải, logistics và các dịch vụ liên quan; đồng thời tạo điều kiện để các dự án hạ tầng sớm đi vào khai thác.

TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh các động lực bên ngoài khó dự báo, đầu tư công là một trong những động lực mà Việt Nam có khả năng chủ động kiểm soát. Theo ông, nguồn vốn gần 1 triệu tỷ đồng trong năm 2026 nếu được giải ngân hiệu quả sẽ tạo thêm tổng cầu cho nền kinh tế và mở ra không gian tăng trưởng cho những năm tiếp theo.

Điểm đáng chú ý trong nhận định này là mối liên hệ giữa tiến độ giải ngân, tiến độ hoàn thành dự án và khả năng tạo lực cho tăng trưởng. Một tuyến đường chậm hoàn thành đồng nghĩa doanh nghiệp chưa thể khai thác không gian sản xuất mới. Một dự án logistics chậm đưa vào vận hành thì chi phí vận chuyển và lưu thông hàng hóa chưa thể giảm. Hạ tầng năng lượng chậm tiến độ có thể ảnh hưởng đến khả năng mở rộng sản xuất. Chậm giải ngân vì vậy cũng là chậm tạo ra năng lực tăng trưởng mới.

Năm 2026, tổng kế hoạch vốn đầu tư công được Thủ tướng Chính phủ giao ở mức hơn 1 triệu tỷ đồng.

Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6/2026 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phát huy vai trò dẫn dắt của đầu tư công, khơi thông đầu tư tư nhân và nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước. Đầu tư công được định hướng là “vốn mồi” mở ra không gian phát triển, tập trung vào hạ tầng chiến lược và các công trình có sức lan tỏa cao như giao thông, cảng biển, đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, hạ tầng số, cơ sở dữ liệu và các dự án phục vụ Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) diễn ra vào năm 2027.

Thủ tướng Lê Minh Hưng cũng khẳng định, Chính phủ xác định đầu tư công là một nhiệm vụ chính trị quan trọng của năm 2026 và cả nhiệm kỳ, là công cụ điều hành vĩ mô và động lực quan trọng để thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Yêu cầu đặt ra là đầu tư công phải giữ vai trò dẫn dắt, kích hoạt, lan tỏa đầu tư toàn xã hội; tạo ra những công trình có giá trị sử dụng thực chất, thúc đẩy sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm và sinh kế cho người dân.

Như vậy, tốc độ giải ngân có ý nghĩa trước hết ở thời điểm nguồn lực được đưa vào nền kinh tế. Một khoản vốn nằm lại trong quy trình triển khai chưa thể tạo ra khối lượng xây dựng, việc làm hay nhu cầu đối với các ngành cung ứng. Một dự án chậm đưa vào khai thác cũng đồng nghĩa với việc những lợi ích kinh tế dự kiến phải chờ thêm.

Nhưng giải ngân nhanh mới chỉ giải quyết được một nửa bài toán.

Đồng vốn phải vào đúng chỗ, tính đến hiệu quả

Với nguồn lực đầu tư ngày càng lớn, hiệu quả sử dụng vốn trở thành vấn đề không thể tách rời khỏi yêu cầu giải ngân. Vốn đầu tư công sẽ khó phát huy hiệu quả nếu nguồn vốn phân tán, dự án thiếu tính cấp thiết, chưa đủ điều kiện triển khai hoặc phải điều chỉnh nhiều lần trong quá trình thực hiện.

Bởi vậy, cùng với đẩy nhanh tiến độ, việc lựa chọn và bố trí vốn cho dự án cần được tính toán chặt chẽ ngay từ đầu. Nguồn lực công cần tập trung vào những công trình, dự án phù hợp với định hướng phát triển, có khả năng triển khai và tạo tác động lan tỏa.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cũng đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu này trong quản lý nguồn lực tài chính. Theo Bộ trưởng, để thực hiện các mục tiêu phát triển, quy mô nguồn lực đầu tư được nâng lên đáng kể, từ khoảng 31-32% GDP hiện nay lên khoảng 40% GDP mỗi năm. Tuy nhiên, đi cùng với việc tăng vốn phải là nâng hiệu quả sử dụng vốn thông qua cải thiện ICOR. ICOR giai đoạn 2021-2025 khoảng 6,4 và mục tiêu đặt ra là đưa xuống khoảng 4,5-4,8 giai đoạn 2026-2030.

ICOR bình quân giai đoạn 2021-2025, theo số liệu Cục Thống kê (Bộ Tài chính), là 6,43, thấp hơn mức 6,77 của giai đoạn 2016-2020. Chỉ số này tiếp tục giảm từ 5,79 năm 2024 xuống khoảng 5,15 năm 2025. Những con số này cho thấy hiệu quả chuyển hóa vốn đầu tư thành tăng trưởng đã có cải thiện, song dư địa nâng cao hiệu quả vẫn còn lớn.

Với đầu tư công, ý nghĩa của việc cải thiện hiệu quả càng rõ khi nhìn vào quy mô nguồn lực của giai đoạn mới với tổng vốn khoảng 8,22 triệu tỷ đồng, trong đó khoảng 3,8 triệu tỷ đồng vốn Trung ương và 4,42 triệu tỷ đồng vốn địa phương. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, quy mô này đòi hỏi việc phân bổ và sử dụng vốn phải được tính toán chặt chẽ hơn; “từng đồng đầu tư công, từng đồng chi tiêu của ngân sách đều phải tính đến hiệu quả”.

ICOR giai đoạn 2021-2025 khoảng 6,4 và mục tiêu đặt ra là đưa xuống khoảng 4,5-4,8 giai đoạn 2026-2030.

Ông Lê Thành Quân, Vụ trưởng Vụ Đầu tư và Phát triển hạ tầng (Bộ Tài chính) cho rằng, đầu tư công vẫn là một trong những động lực quan trọng để duy trì tăng trưởng 2 con số, song giải ngân nhanh mới là điều kiện cần, mục tiêu cuối cùng vẫn là hiệu quả đầu tư. Một dự án kéo dài tiến độ, điều chỉnh nhiều lần hoặc chậm đưa vào khai thác sẽ làm tăng chi phí, giảm hiệu quả sử dụng vốn và ảnh hưởng đến ICOR.

PGS.TS. Trần Hoàng Ngân, Trường Đại học Sài Gòn, đại biểu Quốc hội khóa XVI nhìn nhận, tăng trưởng của Việt Nam trong thời gian dài vẫn phụ thuộc đáng kể vào vốn, trong khi ICOR còn ở mức cao. Theo ông, giảm ICOR gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu đối với mục tiêu giải ngân cao trong năm 2026. TS. Lê Duy Bình cho rằng, cần đạt ít nhất 99%, thậm chí 100% kế hoạch vốn, nhưng không nên biến giải ngân thành cuộc đua “tiêu tiền”. Ông nhấn mạnh, yêu cầu quan trọng là vốn phải được đưa vào nền kinh tế nhanh, đúng và hiệu quả; nguồn lực phải được tập trung vào những dự án có tính cấp thiết, khả năng triển khai và sức lan tỏa cao.

Như vậy, tỷ lệ giải ngân vẫn là một chỉ báo quan trọng. Tỷ lệ này cho biết nguồn vốn được đưa vào nền kinh tế nhanh đến đâu và tiến độ thực hiện kế hoạch đang ở mức nào. Nhưng để nhìn đầy đủ hơn về chất lượng giải ngân, cần nhìn tiếp vào vốn đang được tập trung vào những dự án nào, đúng các ưu tiên phát triển hay không, khả năng triển khai thực tế ra sao và sẽ có tác động lan toả thế nào.

Trong mục tiêu tăng trưởng 2 con số, yêu cầu đặt ra với đầu tư công là phải đồng thời bảo đảm tốc độ và chất lượng phân bổ nguồn lực. Giải ngân hết kế hoạch là yêu cầu về tiến độ; phân bổ đúng trọng tâm, lựa chọn đúng dự án và sử dụng vốn hiệu quả mới quyết định chất lượng của dòng vốn đầu tư công.

Đó cũng là cơ sở để bài toán tiếp theo được đặt ra: Làm thế nào theo dõi sát hơn tiến độ, nhận diện nơi dòng vốn đang chậm lại và tạo ra những công cụ để thúc đẩy giải ngân nhanh hơn, đúng hướng hơn.

(Còn nữa)