 |
| Mô hình thuê dịch vụ duy trì tồn kho gạo dự trữ quốc gia có kiểm soát có tính khả thi cả về phương diện quản trị và kinh tế. Ảnh: Văn Trường |
Tại Việt Nam, gạo không chỉ là lương thực thiết yếu mà còn là mặt hàng dự trữ quốc gia chiến lược, phục vụ cứu trợ khẩn cấp, bảo đảm an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh và xử lý các tình huống đột xuất, cấp bách theo quyết định của cấp có thẩm quyền. Vì vậy, hệ thống dự trữ gạo quốc gia phải bảo đảm các yêu cầu về quy mô, chất lượng, khả năng huy động nhanh và sử dụng hiệu quả nguồn lực công.
Hiện nay, ở nước ta, mô hình Nhà nước trực tiếp đầu tư vốn mua gạo, sở hữu hàng hóa, tổ chức bảo quản trong hệ thống kho dự trữ quốc gia và thực hiện luân phiên đổi hàng theo quy định của pháp luật. Trong những năm qua, mô hình này đã phát huy hiệu quả tích cực trong bảo đảm nguồn lực vật chất phục vụ công tác cứu trợ, ổn định kinh tế - xã hội và ứng phó với các tình huống khẩn cấp.
Tuy nhiên, trong điều kiện kinh tế thị trường và yêu cầu đổi mới quản trị công, mô hình hiện hành đã bộc lộ một số hạn chế như bố trí từ nguồn vốn ngân sách lớn, chi phí bảo quản cao, chất lượng gạo suy giảm theo thời gian lưu kho và chưa khai thác hiệu quả năng lực của khu vực doanh nghiệp…
Trong khi đó, nhiều quốc gia đã chuyển từ phương thức Nhà nước trực tiếp thực hiện sang mô hình Nhà nước tập trung xây dựng chính sách, ban hành tiêu chuẩn, giám sát và huy động khu vực tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ thông qua cơ chế hợp đồng.
Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản trị công mới, quản lý theo kết quả đầu ra và quản trị chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực nhưng vẫn bảo đảm vai trò quản lý của Nhà nước đối với các nguồn lực chiến lược.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, xung đột địa chính trị và gián đoạn chuỗi cung ứng ngày càng gia tăng, nhiều quốc gia đã điều chỉnh chính sách dự trữ lương thực theo hướng nâng cao tính linh hoạt, giảm chi phí ngân sách và tăng cường huy động nguồn lực xã hội.
Mặc dù mô hình tổ chức có khác nhau, nhưng điểm chung là Nhà nước vẫn giữ vai trò quyết định về quy mô dự trữ, tiêu chuẩn chất lượng và quyền huy động, trong khi doanh nghiệp tham gia cung cấp các dịch vụ lưu kho, bảo quản, logistics và luân chuyển hàng dự trữ thông qua cơ chế hợp đồng.
Tại Nhật Bản: Chính phủ duy trì dự trữ gạo chiến lược nhưng giao doanh nghiệp thực hiện lưu kho, bảo quản và luân chuyển theo các tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất. Chu kỳ luân chuyển ngắn giúp duy trì chất lượng gạo, giảm hao hụt và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước.
Tại Hoa Kỳ: Nhà nước không trực tiếp vận hành toàn bộ hệ thống kho dự trữ lương thực mà chủ yếu sử dụng năng lực của doanh nghiệp và hệ thống logistics tư nhân. Cơ quan quản lý xây dựng chính sách, xác định quy mô dự trữ, kiểm soát chất lượng và tổ chức huy động khi cần thiết.
Tại Ấn Độ, Philippines và Thái Lan: Các doanh nghiệp được huy động tham gia bảo quản, vận chuyển hoặc luân chuyển hàng dự trữ dưới sự quản lý của Nhà nước. Mức độ tham gia của khu vực tư nhân khác nhau, nhưng đều hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu quả quản lý, giảm chi phí và tăng khả năng đáp ứng trong các tình huống khẩn cấp.
Qua nghiên cứu kinh nghiệm của các quốc gia trên có thể rút ra một số bài học sau:
Một là, xu hướng quản lý đang chuyển từ quản lý quyền sở hữu hàng hóa sang quản lý năng lực dự trữ và khả năng huy động.
Hai là, việc huy động doanh nghiệp tham gia không làm giảm vai trò của Nhà nước, mà giúp Nhà nước tập trung vào hoạch định chính sách, ban hành tiêu chuẩn và giám sát việc tổ chức thực hiện.
Ba là, hiệu quả của mô hình phụ thuộc vào hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất, cơ chế hợp đồng minh bạch, ứng dụng công nghệ số và chế tài đủ mạnh để kiểm soát chất lượng dịch vụ.
Ở Việt Nam, hệ thống doanh nghiệp kinh doanh lương thực, kho bãi và logistics đã phát triển đáng kể, đặc biệt tại các vùng sản xuất lúa gạo trọng điểm. Đây là điều kiện thuận lợi để nghiên cứu áp dụng mô hình thuê dịch vụ duy trì tồn kho gạo dự trữ quốc gia.
Tuy nhiên, việc triển khai cần đảm bảo theo nguyên tắc Nhà nước giữ quyền quyết định, kiểm soát và huy động đối với nguồn lực dự trữ chiến lược, còn doanh nghiệp chỉ thực hiện dịch vụ theo hợp đồng và chịu sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý.
Thực tế cho thấy, hiệu quả của mô hình thuê dịch vụ duy trì tồn kho gạo dự trữ quốc gia có kiểm soát được đánh giá trên cơ sở so sánh với mô hình Nhà nước trực tiếp sở hữu và quản lý hàng dự trữ quốc gia hiện nay.
Việc đánh giá tập trung vào 4 nhóm tiêu chí, gồm: Nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công; Duy trì chất lượng và nâng cao khả năng sẵn sàng huy động; Đổi mới phương thức quản trị nhà nước; Phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh lương thực.
Nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công
Khác với mô hình hiện hành, Nhà nước phải bố trí vốn để mua hàng dự trữ và chi trả toàn bộ chi phí bảo quản, vận hành, kiểm định và luân chuyển hàng dự trữ quốc gia, mô hình đề xuất chuyển sang cơ chế thanh toán đối với dịch vụ duy trì năng lực dự trữ.
Doanh nghiệp tự chủ về nguồn vốn và tổ chức thực hiện, trong khi Nhà nước chỉ thanh toán khi các tiêu chuẩn về số lượng, chất lượng và khả năng huy động được đáp ứng. Theo cơ chế quản lý này giúp giảm áp lực bố trí vốn đầu tư ban đầu, nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và tạo điều kiện phân bổ nguồn lực công cho các nhiệm vụ ưu tiên khác. Đồng thời, cơ chế thanh toán theo kết quả đầu ra khuyến khích doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí, đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả quản trị.
Duy trì chất lượng và nâng cao khả năng sẵn sàng huy động
Đối với gạo dự trữ quốc gia, chất lượng hàng có xu hướng suy giảm theo thời gian lưu kho, làm tăng chi phí luân phiên và giảm hiệu quả kinh tế. Trong mô hình đề xuất, doanh nghiệp được chủ động tổ chức luân chuyển tồn kho trong phạm vi hợp đồng, nhưng phải bảo đảm duy trì liên tục lượng gạo đạt tiêu chuẩn dự trữ quốc gia.
Nhờ cơ chế luân chuyển linh hoạt, tuổi bình quân của hàng dự trữ được rút ngắn, chất lượng gạo được duy trì ổn định và nguy cơ phát sinh hàng hóa xuống cấp được hạn chế.
Việc quy định rõ thời gian huy động và mức tồn kho tối thiểu trong hợp đồng giúp nâng cao khả năng sẵn sàng đáp ứng khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh hoặc các tình huống khẩn cấp.
Đổi mới phương thức quản trị nhà nước
Mô hình thuê dịch vụ duy trì tồn kho gạo dự trữ quốc gia có kiểm soát tạo điều kiện chuyển từ phương thức quản lý dựa trên đầu vào sang quản lý dựa trên kết quả đầu ra.
Theo đó, cơ quan quản lý nhà nước tập trung xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, lựa chọn doanh nghiệp, giám sát việc thực hiện hợp đồng và kiểm tra chất lượng hàng dự trữ, thay vì trực tiếp thực hiện các hoạt động nghiệp vụ như hiện nay.
Việc ứng dụng công nghệ số như mã QR, công nghệ nhận dạng đối tượng bằng sóng vô tuyến (RFID), cảm biến môi trường và hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung cho phép theo dõi liên tục số lượng, chất lượng và trạng thái hàng dự trữ, góp phần nâng cao tính minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình và giảm chi phí quản lý.
Phát triển kinh tế và bảo đảm an ninh lương thực
Mô hình thuê dịch vụ duy trì tồn kho gạo dự trữ quốc gia có kiểm soát không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý dự trữ quốc gia, mà còn tạo động lực phát triển thị trường dịch vụ logistics và bảo quản lương thực.
Việc doanh nghiệp tham gia cung cấp dịch vụ khuyến khích đầu tư vào kho bãi hiện đại, công nghệ bảo quản và hệ thống quản trị chất lượng, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành logistics nông nghiệp.
Quan trọng hơn, việc huy động nguồn lực xã hội không làm thay đổi bản chất của dự trữ quốc gia. Nhà nước vẫn giữ quyền quyết định về quy mô dự trữ, tiêu chuẩn chất lượng và quyền huy động trong mọi tình huống khẩn cấp, trong khi doanh nghiệp chỉ thực hiện dịch vụ theo hợp đồng. Theo phương thúc quản lý này vừa bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, vừa nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, mô hình thuê dịch vụ duy trì tồn kho gạo dự trữ quốc gia có kiểm soát có tính khả thi cả về phương diện quản trị và kinh tế. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả cần bảo đảm đồng bộ về thể chế, cơ chế quản lý, năng lực doanh nghiệp và hệ thống giám sát.
Thứ nhất, cần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về dự trữ quốc gia theo hướng bổ sung cơ chế huy động khu vực tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ duy trì tồn kho thông qua hợp đồng dịch vụ công.
Các quy định cần xác định rõ phạm vi tham gia của doanh nghiệp, tiêu chuẩn lựa chọn nhà cung cấp, phương thức xác định giá dịch vụ, cơ chế thanh toán theo kết quả đầu ra và trách nhiệm của các bên trong quá trình thực hiện. Đồng thời, cần bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật về dự trữ quốc gia với pháp luật về đấu thầu, ngân sách nhà nước, giá và quản lý tài sản công.
Thứ hai, nên xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và bộ chỉ tiêu đánh giá kết quả thực hiện hợp đồng theo hướng quản lý dựa trên kết quả đầu ra. Các chỉ tiêu phải phản ánh đầy đủ năng lực duy trì dự trữ, chất lượng hàng hóa, thời gian huy động, mức độ sẵn sàng đáp ứng và khả năng quản trị rủi ro của doanh nghiệp. Đây là căn cứ để thanh toán dịch vụ, đánh giá hiệu quả và xử lý vi phạm trong quá trình thực hiện hợp đồng.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động quản lý hàng dự trữ quốc gia thông qua việc xây dựng hệ thống giám sát tập trung, ứng dụng mã QR, công nghệ nhận dạng đối tượng bằng sóng vô tuyến, cảm biến môi trường, internet vạn vật và cơ sở dữ liệu thời gian thực để theo dõi liên tục số lượng, chất lượng và trạng thái tồn kho. Việc số hóa không chỉ góp phần nâng cao tính minh bạch, mà còn tăng cường năng lực giám sát của cơ quan quản lý, không làm gia tăng quy mô bộ máy.
Thứ tư, việc lựa chọn doanh nghiệp nên thực hiện theo cơ chế cạnh tranh, công khai và minh bạch, trên cơ sở đánh giá toàn diện về năng lực tài chính, kinh nghiệm kinh doanh lương thực, hệ thống kho bãi, năng lực logistics, quản trị chất lượng và khả năng duy trì nguồn hàng trong điều kiện thị trường biến động.
Đồng thời, hợp đồng dịch vụ cần quy định rõ cơ chế bảo đảm thực hiện, chế tài xử lý vi phạm và phương án thay thế doanh nghiệp khi không còn đủ năng lực thực hiện nhằm bảo đảm quyền kiểm soát tuyệt đối của Nhà nước đối với nguồn lực dự trữ chiến lược.
Từ kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất lộ trình triển khai theo 2 giai đoạn. Giai đoạn 1: Xây dựng và hoàn thiện cơ sở pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và bộ tiêu chí đánh giá. Giai đoạn 2: Tổ chức thí điểm tại một số địa phương có điều kiện thuận lợi về nguồn cung lương thực, hạ tầng kho bãi và năng lực doanh nghiệp.
Trên cơ sở kết quả thí điểm, tiến hành tổng kết, đánh giá và hoàn thiện cơ chế trước khi xem xét nhân rộng trên phạm vi toàn quốc. Cách tiếp cận theo lộ trình sẽ giúp kiểm chứng tính khả thi của mô hình, hạn chế rủi ro trong quá trình chuyển đổi và tạo cơ sở thực tiễn cho việc hoàn thiện chính sách.
Như vậy, mô hình đề xuất có khả năng nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách nhà nước, giảm áp lực đầu tư vốn cho hàng dự trữ, duy trì chất lượng gạo thông qua cơ chế luân chuyển linh hoạt, đồng thời khai thác hiệu quả năng lực của doanh nghiệp trong lĩnh vực kho bãi, logistics và quản trị chuỗi cung ứng.
Nếu được triển khai trên cơ sở khuôn khổ pháp lý đầy đủ, tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất và hệ thống giám sát số hiện đại, mô hình thuê dịch vụ duy trì tồn kho gạo dự trữ quốc gia có kiểm soát có thể góp phần đổi mới phương thức quản lý dự trữ quốc gia theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.
Trong thời gian tới, nên nghiên cứu triển khai thí điểm mô hình thuê dịch vụ duy trì tồn kho gạo dự trữ quốc gia có kiểm soát tại một số đơn vị có điều kiện thuận lợi về nguồn cung lương thực, hạ tầng kho bãi và năng lực doanh nghiệp để đánh giá hiệu quả vận hành trong thực tiễn.
Kết quả triển khai thí điểm sẽ là cơ sở quan trọng để hoàn thiện chính sách, xây dựng cơ chế hợp đồng dịch vụ công và xem xét mở rộng mô hình đối với các mặt hàng dự trữ quốc gia khác, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý dự trữ quốc gia trong bối cảnh đổi mới phương thức quản trị công trong kỷ nguyên mới.
