Xã hội hóa hoạt động dự trữ quốc gia: Nhìn từ kinh nghiệm của Liên bang Nga và Belarus

Đoàn công tác của Cục Dự trữ Nhà nước do Cục trưởng Bùi Tuấn Minh làm Trưởng đoàn làm việc với Cơ quan Dự trữ Liên bang Nga tại TP. Moscow (ngày 22/7/2026).

Xã hội hóa không phải là tư nhân hóa dự trữ quốc gia

Trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh, xung đột địa chính trị và đứt gãy chuỗi cung ứng ngày càng khó lường, dự trữ quốc gia (DTQG) không chỉ là nguồn lực để ứng phó các tình huống đột xuất, cấp bách, mà còn là công cụ quan trọng bảo đảm an ninh kinh tế, ổn định thị trường và nâng cao khả năng tự chủ, chống chịu của nền kinh tế.

Luật Dự trữ quốc gia năm 2025 đã mở ra một hướng tiếp cận mới khi quy định Nhà nước có cơ chế, chính sách huy động nguồn lực xã hội để các đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp tham gia hoạt động dự trữ quốc gia. Đây là cơ sở quan trọng để nghiên cứu đổi mới phương thức tổ chức DTQG theo hướng vừa bảo đảm vai trò chủ đạo của Nhà nước, vừa khai thác hiệu quả từ các nguồn lực xã hội hóa của nền kinh tế.

Xã hội hóa hoạt động DTQG cần được hiểu theo nghĩa rộng, không đơn thuần là Nhà nước mua hàng, sau đó thuê doanh nghiệp bảo quản. Đó là việc Nhà nước thông qua cơ chế, chính sách và hợp đồng để huy động vốn, hàng hóa, kho tàng, công nghệ, logistics, mạng lưới sản xuất - thương mại và các nguồn lực khác của doanh nghiệp tham gia hình thành và duy trì năng lực DTQG.

Nguyên tắc cốt lõi là: “Xã hội hóa nguồn lực nhưng không xã hội hóa quyền quản lý nhà nước đối với DTQG”, tức là doanh nghiệp có thể tham gia bằng vốn, hàng hóa, kho, công nghệ và dịch vụ; còn Nhà nước phải kiểm soát được số lượng, chất lượng, địa điểm và đặc biệt là khả năng huy động ngay nguồn lực đó khi phát sinh yêu cầu.

Kinh nghiệm từ Liên bang Nga và Belarus

Từ ngày 22/7 đến 25/7/2026, trong khuôn khổ chương trình công tác tại Liên bang Nga và Belarus về học hỏi kinh nghiệm tổ chức, quản lý và phát triển hệ thống dự trữ vật chất quốc gia, Đoàn công tác Cục Dự trữ Nhà nước do ông Bùi Tuấn Minh làm trưởng đoàn và các thành viên đã có các buổi làm việc với Cơ quan Dự trữ Liên bang Nga tại TP. Moscow và Cục Dự trữ vật chất thuộc Bộ Tình trạng khẩn cấp Cộng hòa Belarus tại TP. Minsk.

Qua nghiên cứu kinh nghiệm từ Cơ quan Dự trữ Liên bang Nga cho thấy, Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong quản lý nguồn lực DTQG. Quan hệ với doanh nghiệp chủ yếu được thực hiện thông qua cơ chế hợp đồng. Nhà nước xác định nhu cầu, tiêu chuẩn và yêu cầu; doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ và năng lực theo hợp đồng; Nhà nước kiểm tra, kiểm soát kết quả thực hiện.

Hoạt động dự trữ vật chất quốc gia được điều chỉnh bởi Luật Liên bang số 79-FZ về Dự trữ vật chất Nhà nước và hệ thống các nghị định, quy định chuyên ngành do Chính phủ Liên bang Nga ban hành. Hệ thống pháp luật này quy định đầy đủ về hình thành nguồn dự trữ, quản lý, bảo quản, luân phiên, điều chuyển, sử dụng, bán hàng dự trữ, cơ chế tài chính và trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị trong toàn hệ thống.

Việc hình thành và quản lý hàng dự trữ được thực hiện trên cơ sở đánh giá yêu cầu bảo đảm an ninh quốc gia, khả năng ứng phó với các tình huống khẩn cấp và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ. Toàn bộ quá trình từ mua sắm, nhập kho, bảo quản, kiểm tra chất lượng, luân phiên đến điều chuyển đều được thực hiện theo quy trình thống nhất và được quản lý chặt chẽ thông qua hệ thống quy định chuyên ngành.

Kinh nghiệm đáng chú ý của Liên bang Nga là việc huy động doanh nghiệp tham gia dự trữ không đồng nghĩa với chuyển giao quyền kiểm soát DTQG cho doanh nghiệp. Nhà nước có thể khai thác năng lực của thị trường nhưng vẫn giữ quyền quyết định cuối cùng đối với nguồn lực dự trữ chiến lược.

Khác với cách thức quản lý dự trữ của Liên bang Nga, kinh nghiệm quản lý dự trữ của Belarus điều chỉnh linh hoạt hơn. Hàng dự trữ không chỉ được bảo quản tại các cơ sở của Nhà nước, mà còn được bố trí tại các doanh nghiệp, nhà máy và cơ sở chuyên ngành có đủ điều kiện. Pháp luật của Belarus quy định cơ chế đơn vị bảo quản có trách nhiệm, theo đó tổ chức, doanh nghiệp tham gia bảo quản hàng dự trữ nhưng không được tự ý sử dụng hàng dự trữ khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Quang cảnh buổi làm việc giữa Đoàn công tác của Cục Dự trữ Nhà nước với Bộ Tình trạng khẩn cấp Cộng hòa Belarus tại TP. Minsk (ngày 25/7/2026).

Đáng chú ý, việc bố trí hàng tại các doanh nghiệp chuyên ngành tạo điều kiện kết hợp dự trữ với sản xuất, lưu thông và luân phiên hàng hóa. Đây là kinh nghiệm có giá trị đối với những mặt hàng có vòng đời ngắn, thị trường lưu thông lớn và cần thường xuyên đổi mới chất lượng.

Như vậy, mô hình lập kế hoạch của Belarus có sự phân định rõ giữa kế hoạch chiến lược và kế hoạch nghiệp vụ, đồng thời xác định cụ thể trách nhiệm của từng chủ thể trong việc tích lũy, quản lý và duy trì nguồn dự trữ. Đây là cơ chế bảo đảm tính chủ động, ổn định và đồng bộ trong tổ chức thực hiện hoạt động dự trữ vật chất trên phạm vi toàn quốc.

Một số hàm ý cho Việt Nam

Từ kinh nghiệm của Nga và Belarus, Việt Nam không nhất thiết áp dụng một phương thức xã hội hóa chung cho tất cả các mặt hàng DTQG. Theo đó, đối với hàng chiến lược đặc biệt, hàng có yêu cầu bảo mật, quốc phòng, an ninh hoặc thị trường không thể đáp ứng nhanh, Nhà nước vẫn cần trực tiếp quản lý, điều phối và nắm giữ.

Đối với những mặt hàng thị trường có khả năng cung ứng lớn có thể nghiên cứu các hình thức mới như: Sử dụng kho và công nghệ của doanh nghiệp; thuê doanh nghiệp bảo quản; đặt hàng doanh nghiệp duy trì lượng tồn kho tối thiểu; hoặc cho phép luân phiên thương mại có kiểm soát, nhưng phải bảo đảm lượng hàng DTQG luôn sẵn sàng huy động.

Ví dụ như: Đối với gạo, có thể nghiên cứu mô hình Nhà nước đặt yêu cầu doanh nghiệp duy trì một lượng gạo nhất định luôn đáp ứng tiêu chuẩn DTQG. Doanh nghiệp được luân phiên hàng thông qua hoạt động thương mại để bảo đảm gạo luôn mới, nhưng tại mọi thời điểm phải duy trì đủ lượng tồn kho cam kết. Khi Nhà nước cần, số hàng này phải được huy động ngay theo điều kiện đã xác lập.

Nếu được thiết kế chặt chẽ, mô hình này có thể góp phần giảm vốn ngân sách phải “đóng băng”, giảm đầu tư kho, chi phí bảo quản, nhập xuất, hao hụt và suy giảm chất lượng, đồng thời khai thác được hệ thống kho, logistics và mạng lưới thương mại của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, xã hội hóa phải đi đôi với cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt theo quy định tồn kho tối thiểu; tiêu chuẩn chất lượng; thời gian huy động; chế độ kiểm tra; bảo đảm thực hiện nghĩa vụ; chế tài vi phạm và đặc biệt là ứng dụng công nghệ số để cơ quan DTQG có thể theo dõi số lượng, chất lượng và vị trí hàng hóa.

Bài học quan trọng của Liên bang Nga và Belarus là sức mạnh DTQG không chỉ được đo bằng lượng hàng đang nằm trong kho Nhà nước, mà còn ở tổng nguồn lực mà Nhà nước có khả năng kiểm soát và huy động khi cần thiết.

Nếu chỉ dựa vào ngân sách để mua hàng, xây kho và trực tiếp bảo quản, quy mô DTQG sẽ luôn chịu giới hạn bởi nguồn lực ngân sách. Nếu xây dựng được cơ chế huy động hàng hóa, kho tàng, công nghệ, logistics và năng lực sản xuất - lưu thông của doanh nghiệp, năng lực dự trữ thực tế của quốc gia có thể được mở rộng đáng kể mà không làm tăng tương ứng gánh nặng cho ngân sách.

Vì vậy, xã hội hóa không làm giảm vai trò của dự trữ nhà nước mà đặt ra yêu cầu nâng cao vai trò của cơ quan quản lý: từ chủ yếu trực tiếp “mua - nhập - bảo quản - xuất” sang tổ chức, điều phối và kiểm soát một mạng lưới nguồn lực dự trữ rộng lớn hơn của nền kinh tế. Đây là hướng đi cần tiếp tục nghiên cứu, thí điểm và hoàn thiện cơ chế chính sách, góp phần chuyển tư duy từ “dự trữ hàng hóa trong kho Nhà nước” sang “xây dựng và kiểm soát năng lực dự trữ của quốc gia”, phù hợp với yêu cầu phát triển hệ thống DTQG hiện đại, chủ động và hiệu quả trong giai đoạn mới.