 |
| TS. Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội khóa XV, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội. |
Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính, TS. Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội khóa XV, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội nhận định, sau 1 năm triển khai Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, điểm đáng chú ý nhất không chỉ nằm ở việc nâng cao vị thế của khu vực kinh tế tư nhân, mà còn ở chỗ nhiều điểm nghẽn kéo dài trong môi trường đầu tư, kinh doanh đã được nhìn nhận trực diện và thúc đẩy xử lý bằng những cải cách thể chế thực chất.
Phóng viên: Thưa ông, sau 1 năm thực hiện Nghị quyết số 68-NQ/TW, điều gì cho thấy rõ nhất sự thay đổi trong cách nhìn nhận vai trò của kinh tế tư nhân — từ một khu vực bổ trợ trở thành “động lực quan trọng nhất” của nền kinh tế?
TS. Phan Đức Hiếu: Nếu nhìn xuyên suốt từ khi Việt Nam thực hiện công cuộc Đổi mới năm 1986 đến nay, có thể xem Nghị quyết số 68-NQ/TW là một bước dịch chuyển rất mạnh trong tư duy phát triển đối với khu vực kinh tế tư nhân.
Điểm khác biệt lớn nhất là lần này chúng ta không chỉ dừng ở việc khẳng định vai trò của kinh tế tư nhân, mà đi sâu hơn vào môi trường phát triển của khu vực này.
Trước đây, chính sách chủ yếu tập trung vào việc khuyến khích, tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển, nhưng Nghị quyết số 68-NQ/TW đặt vấn đề trực diện hơn: muốn kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực quan trọng nhất thì môi trường đầu tư kinh doanh phải đủ an toàn, minh bạch và ít rủi ro hơn.
Đó là lý do Nghị quyết không chỉ nói tới vai trò của kinh tế tư nhân, mà đi thẳng vào nhiều vấn đề tồn tại rất lâu trong thực tế như cơ chế “xin – cho”, quy hoạch chồng chéo, thanh tra kiểm tra, bảo vệ quyền tài sản hay nguyên tắc không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự.
Nhiều nội dung trước đây chủ yếu được trao đổi trong quá trình làm chính sách hoặc trong giới chuyên gia, thì lần này đã được đặt ra khá trực diện và rõ ràng trong một nghị quyết của Bộ Chính trị.
Điều đó cho thấy tư duy phát triển đã thay đổi. Câu chuyện lúc này không chỉ là “khuyến khích phát triển” như trước, mà bắt đầu đi vào câu chuyện tạo lập một môi trường đầu tư ổn định hơn, an toàn hơn để doanh nghiệp có thể yên tâm đầu tư dài hạn.
Nhìn lại 1 năm qua, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở tinh thần đổi mới của Nghị quyết, mà ở tốc độ thể chế hóa diễn ra rất nhanh. Từ các cơ chế, nghị quyết đặc thù của Quốc hội nhằm tháo gỡ khó khăn cho dự án tồn đọng, cho tới sửa đổi các luật liên quan tới đầu tư, PPP, đấu thầu hay quy hoạch…, có thể thấy tinh thần của Nghị quyết số 68-NQ/TW đã bắt đầu đi vào quá trình vận hành chính sách thực tế.
Điểm quan trọng nhất là Nghị quyết không chỉ dừng ở thay đổi nhận thức, mà đã bắt đầu tạo ra chuyển động trong hành động và thực thi thể chế.
Phóng viên: Theo ông, sự thay đổi trong tư duy phát triển đó đang tác động như thế nào tới cách thiết kế thể chế và môi trường đầu tư cho khu vực kinh tế tư nhân?
TS. Phan Đức Hiếu: Khi tư duy phát triển thay đổi thì cách thiết kế thể chế và môi trường đầu tư cũng buộc phải thay đổi theo.
Điều này không thể chỉ dừng ở nhận thức hay khẩu hiệu chính sách. Nếu kinh tế tư nhân được xác định là một động lực phát triển quan trọng của nền kinh tế, thì môi trường kinh doanh cũng phải được thiết kế theo hướng giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư, mở rộng sản xuất, đổi mới quản trị và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Trước đây, cách tiếp cận chủ yếu là quản lý để kiểm soát rủi ro. Nhưng Nghị quyết số 68-NQ/TW cho thấy tư duy đang chuyển mạnh sang hướng kiến tạo môi trường phát triển và bảo vệ quyền kinh doanh hợp pháp của doanh nghiệp.
Điều này thể hiện khá rõ ở các nội dung như không hình sự hóa quan hệ kinh tế, dân sự; ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế và hành chính trước; bảo vệ quyền tài sản; hay giảm thanh tra, kiểm tra đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt.
Đây là thay đổi rất quan trọng về mặt tư duy thể chế. Bởi doanh nghiệp có thể chấp nhận rủi ro thị trường, nhưng rất khó đầu tư dài hạn nếu môi trường chính sách thiếu ổn định, thiếu khả năng dự báo hoặc còn tạo ra cảm giác bất an.
Một nền kinh tế khó có thể thúc đẩy khu vực tư nhân phát triển mạnh nếu doanh nghiệp chưa thực sự cảm thấy an toàn khi đầu tư dài hạn.
Phóng viên: Nếu các nghị quyết trước đây chủ yếu tập trung vào việc “tạo điều kiện” cho doanh nghiệp, thì phải chăng điểm khác biệt của Nghị quyết số 68-NQ/TW lần này là đi thẳng vào những điểm nghẽn lớn nhất của môi trường đầu tư và vận hành nguồn lực?
TS. Phan Đức Hiếu: Điểm khác biệt lớn nhất của Nghị quyết số 68-NQ/TW là lần này nghị quyết đi rất sâu vào các điểm nghẽn thực tế của môi trường đầu tư kinh doanh.
Nếu như trước đây, nhiều nghị quyết chủ yếu mang tính định hướng hoặc cải thiện môi trường kinh doanh theo hướng chung, thì lần này đi thẳng vào những vấn đề doanh nghiệp đang vướng trong thực tế.
Đó là câu chuyện quy hoạch chồng chéo, dự án tồn đọng kéo dài, cơ chế “xin – cho”, thanh tra kiểm tra, điều kiện kinh doanh, chậm thanh toán của cơ quan nhà nước, hay bảo vệ quyền tài sản của doanh nghiệp và người kinh doanh.
Điểm rất đáng chú ý của Nghị quyết số 68-NQ/TW là tư duy “khơi thông nguồn lực”. Nền kinh tế không hẳn thiếu nguồn lực. Vấn đề là nhiều nguồn lực đang bị “mắc kẹt” trong thủ tục, trong quy định chồng chéo và cả sự e ngại trong quá trình thực thi.
Có những dự án không “chết” vì thị trường, mà bị kéo dài nhiều năm chỉ vì vướng quy hoạch hoặc xung đột pháp lý.
Ví dụ rõ nhất là câu chuyện đầu tư và quy hoạch. Trước đây, có những dự án bị đình trệ nhiều năm chỉ vì phải đồng thời phù hợp với quá nhiều loại quy hoạch khác nhau. Thậm chí, có trường hợp dự án không được chấp thuận chỉ vì “chưa có quy hoạch” hoặc các quy hoạch còn mâu thuẫn với nhau.
Đó là lý do khi sửa Luật Đầu tư và Luật Quy hoạch, chúng tôi đưa vào nguyên tắc: việc chấp thuận đầu tư chỉ căn cứ vào quy hoạch gần nhất; đồng thời một dự án không thể bị từ chối chỉ vì chưa có quy hoạch hoặc quy hoạch chồng chéo. Đây không chỉ là sửa đổi kỹ thuật pháp lý, mà là thay đổi trong tư duy quản lý nguồn lực phát triển.
 |
| TS. Phan Đức Hiếu trao đổi về cải cách thể chế và môi trường phát triển của kinh tế tư nhân tại Hội thảo “Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. |
Phóng viên: Từ câu chuyện quy hoạch, thủ tục đến tâm lý sợ trách nhiệm trong thực thi, theo ông, đâu là điểm nghẽn khiến nguồn lực của khu vực tư nhân chưa thể vận động thông suốt?
TS. Phan Đức Hiếu: Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở chỗ nguồn lực chưa được vận hành thông suốt.
Có rất nhiều dự án kéo dài nhiều năm không phải vì thiếu vốn hay thiếu nhu cầu đầu tư, mà vì vướng thủ tục, quy hoạch chồng chéo hoặc xung đột pháp lý trong quá trình thực hiện.
Nói cách khác, có những nguồn lực đã sẵn sàng nhưng chưa thể đi vào nền kinh tế vì bị mắc ở các khâu thể chế và thực thi. Nếu tình trạng đó kéo dài thì chi phí cơ hội của nền kinh tế sẽ rất lớn.
Đó cũng là lý do thời gian qua Quốc hội phải sử dụng nhiều cơ chế, nghị quyết đặc thù để tháo gỡ khó khăn cho các dự án tồn đọng, đồng thời sửa đổi các luật liên quan như Luật Đầu tư, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), Luật Đấu thầu và Luật Quy hoạch.
Điểm đáng chú ý là tốc độ thể chế hóa lần này diễn ra rất nhanh. Nếu làm theo quy trình sửa luật thông thường, có thể sẽ mất rất nhiều năm mới tháo gỡ được hết các điểm nghẽn hiện nay. Nhưng nền kinh tế thì không thể chờ, doanh nghiệp cũng không thể chờ.
Nếu các điểm nghẽn không được tháo gỡ kịp thời thì chi phí của sự chậm trễ sẽ không chỉ thuộc về doanh nghiệp, mà là chi phí của cả nền kinh tế.
Vì vậy, kết quả bước đầu của một năm qua là rất đáng ghi nhận. Tuy nhiên, để tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW thực sự trở thành lợi ích cụ thể cho doanh nghiệp, vẫn còn nhiều việc phải làm, đặc biệt là ở khâu thực thi.
Phóng viên: Một điểm rất đáng chú ý của số Nghị quyết số 68-NQ/TW là lần đầu tiên nhấn mạnh tới nguyên tắc không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự. Liệu đây có phải là thay đổi mang tính bản lề để doanh nghiệp thực sự có được cảm giác an toàn trong đầu tư và kinh doanh, thưa ông?
TS. Phan Đức Hiếu: Đây là một trong những nội dung rất quan trọng của Nghị quyết số 68-NQ/TW, bởi nó tác động trực tiếp tới tâm lý và niềm tin của doanh nghiệp.
Trong kinh doanh, doanh nghiệp luôn phải chấp nhận rủi ro thị trường. Nhưng nếu rủi ro pháp lý quá lớn, hoặc nếu các quan hệ dân sự, kinh tế không được phân định rõ với xử lý hình sự, thì doanh nghiệp rất khó yên tâm đầu tư dài hạn.
Lần này, Nghị quyết số 68-NQ/TW thể hiện khá rõ quan điểm khi xử lý các vụ việc về dân sự, kinh tế thì ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế và hành chính trước. Cùng với đó là yêu cầu bảo vệ quyền tài sản, giảm thanh tra, kiểm tra đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt.
Điểm quan trọng là Nghị quyết đi vào đúng điều doanh nghiệp mong muốn: một môi trường kinh doanh không chỉ thông thoáng hơn, mà còn an toàn hơn và ít rủi ro hơn.
Tuy nhiên, điều quyết định cuối cùng vẫn là thực thi. Chúng ta có thể ban hành nghị quyết nhanh, sửa luật mạnh, nhưng chất lượng của thể chế cuối cùng phải được đo bằng những thay đổi thực tế mà doanh nghiệp và người dân cảm nhận được.
Khi môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch hơn, ổn định hơn; khi các dự án được tháo gỡ nhanh hơn và nguồn lực được vận hành thông suốt hơn, thì khi đó tinh thần của Nghị quyết số 68-NQ/TW mới thực sự đi vào cuộc sống.
Điều quan trọng nhất, theo tôi, không chỉ là thay đổi tư duy, mà là tạo được niềm tin cho doanh nghiệp trong quá trình cải cách thể chế.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!
