Mở rộng dư địa tăng trưởng bằng công nghệ và đổi mới sáng tạo

Việt Nam cần tăng trưởng bền vững từ chuyển đổi mô hình và nâng cao năng suất.

Áp lực tăng trưởng và yêu cầu đổi mới mô hình

Tại các diễn đàn kinh tế gần đây, giới chuyên gia đều chung nhận định rằng mô hình tăng trưởng truyền thống dựa vào vốn, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên đang dần chạm ngưỡng. Khi các lợi thế này suy giảm, nền kinh tế buộc phải tìm kiếm động lực mới. Điều này đồng nghĩa với việc chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô sang nâng cao năng suất, hiệu quả và chất lượng tăng trưởng trong dài hạn.

Trao đổi về triển vọng tăng trưởng năm 2026, GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước nhấn mạnh rằng Việt Nam cần đẩy mạnh chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo ông, việc phát triển hạ tầng số, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thiết lập cơ chế phân bổ nguồn lực hiệu quả là những yếu tố then chốt để tạo ra bước đột phá.

GS.TS Hoàng Văn Cường cũng cho rằng tăng trưởng cao không thể đạt được bằng các giải pháp ngắn hạn mang tính tình thế, mà phải được đặt trong chiến lược dài hạn, có tầm nhìn ít nhất đến năm 2035. Việc xây dựng nền tảng thể chế và công nghệ vững chắc sẽ giúp nền kinh tế vừa tăng trưởng nhanh, vừa duy trì được sự ổn định trước các cú sốc từ bên ngoài.

Ở góc độ chất lượng tăng trưởng, GS.TS Tô Trung Thành, Trưởng phòng Quản lý Khoa học, giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân nhận định rằng dù GDP năm 2025 đạt mức cao, nền kinh tế vẫn bộc lộ những hạn chế mang tính cấu trúc. Đáng chú ý, mô hình tăng trưởng tiếp tục phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng, với mức tăng trưởng tín dụng lên tới 19,01%, cao nhất trong nhiều năm và chiếm hơn một nửa tổng vốn huy động của toàn nền kinh tế.

Theo ông Thành, sự phụ thuộc quá lớn vào tín dụng phản ánh sự phát triển chưa đầy đủ của thị trường vốn, đồng thời làm gia tăng rủi ro đối với hệ thống tài chính. Các nguy cơ như mất cân đối kỳ hạn, nợ xấu tiềm ẩn và áp lực lên lạm phát, tỷ giá hay giá tài sản đang hiện hữu, cho thấy tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào mở rộng quy mô vốn thay vì nâng cao hiệu quả.

Ở chiều ngược lại, các động lực tăng trưởng theo chiều sâu còn yếu. Dù năng suất lao động giai đoạn 2022-2025 tăng bình quân 4,1% mỗi năm, cao hơn nhiều quốc gia trong khu vực, nhưng mức tuyệt đối vẫn thấp và tồn tại khoảng cách đáng kể so với các nền kinh tế như Singapore, Malaysia hay Thái Lan, cho thấy dư địa cải thiện vẫn còn lớn.

Đáng lưu ý, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) trong năm 2025 đã chuyển sang mức âm, phản ánh sự suy giảm vai trò của công nghệ, quản trị và hiệu quả phân bổ nguồn lực. Tăng trưởng vẫn chủ yếu dựa vào tích lũy vốn ngoài lĩnh vực công nghệ thông tin, trong khi đóng góp của vốn ICT và chất lượng lao động còn hạn chế, cho thấy quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo vẫn chưa rõ nét.

Đầu tư cho công nghệ để bứt phá tăng trưởng

Để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số một cách bền vững, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tìm kiếm các động lực mới, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giữ vai trò trung tâm. Đây là hướng đi giúp nâng cao năng suất, cải thiện chất lượng tăng trưởng và tăng khả năng thích ứng của nền kinh tế trước những biến động nhanh và phức tạp của bối cảnh toàn cầu.

Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp tại Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, định hướng này đã được nhấn mạnh tại Đại hội Đảng lần thứ XIV, với yêu cầu xây dựng mô hình tăng trưởng mới dựa trên tiến bộ khoa học công nghệ. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nền kinh tế như Hàn Quốc, Nhật Bản hay các “con rồng châu Á” đều tận dụng công nghệ để nâng cao năng suất và vị thế trong chuỗi giá trị.

Từ thực tiễn đó, ông Lạng cho rằng Việt Nam muốn bứt phá cần đẩy mạnh đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, đồng thời ưu tiên các ngành công nghệ mới có khả năng lan tỏa lớn. Trong đó, công nghệ năng lượng nổi lên như một lĩnh vực tiềm năng, nhất là trong bối cảnh giá năng lượng gia tăng, tạo cơ hội thúc đẩy đổi mới và hỗ trợ ổn định kinh tế vĩ mô.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cũng nhấn mạnh, đầu tư vào khoa học công nghệ sẽ góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nâng cao khả năng thu hút nguồn lực quốc tế. Trong giai đoạn tới, cần lựa chọn các mô hình phát triển “thông minh”, đầu tư có trọng tâm và triển khai quyết liệt hơn, coi đây là trụ cột then chốt để thực hiện thành công mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam.

Trong khi đó, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng cần thiết kế lại hệ thống tài chính để hỗ trợ tốt hơn cho đổi mới sáng tạo. Việc thúc đẩy hợp tác công - tư, triển khai cơ chế “vốn mồi” và đồng tài trợ cho các dự án nghiên cứu có thể giúp giảm rủi ro cho doanh nghiệp, đồng thời khuyến khích khu vực tư nhân tham gia mạnh mẽ hơn vào các lĩnh vực công nghệ cao.

“Ở góc độ tổng thể, bài toán tăng trưởng 2 con số không thể giải quyết bằng việc “bơm thêm vốn” một cách đơn thuần. Yếu tố then chốt nằm ở việc nâng cao hiệu quả sử dụng vốn và bảo đảm dòng vốn được phân bổ đúng khu vực, tạo ra giá trị gia tăng cao nhất”, TS. Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh.