 |
| Biến đổi khí hậu đang diễn ra nhanh hơn mọi dự báo, gây ra những tổn thất ngày càng lớn đối với kinh tế và xã hội. |
Nguy cơ ngày càng tăng cao
Những kỷ lục nhiệt độ liên tiếp bị phá vỡ, những cơn bão ngày càng khó lường, những đợt hạn hán kéo dài, những trận ngập lụt lịch sử xuất hiện với tần suất dày đặc hơn đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: biến đổi khí hậu không còn là câu chuyện của tương lai. Trong khi các quốc gia vẫn đang bàn thảo về các lộ trình chuyển đổi xanh và giảm phát thải, khí hậu đã và đang thay đổi nhanh hơn nhiều so với những dự báo trước đây của giới khoa học.
Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), 2023 là năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc khí hậu hiện đại. Nhiệt độ trung bình toàn cầu cao hơn khoảng 1,45 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, tiến sát ngưỡng 1,5 độ C mà Thỏa thuận Paris đặt ra nhằm tránh những hậu quả nghiêm trọng nhất của biến đổi khí hậu.
Điều đáng lo ngại là những gì từng được xem là “kịch bản tương lai” nay đã trở thành hiện thực. Nắng nóng cực đoan, mưa lớn bất thường, cháy rừng, hạn hán, nước biển dâng hay các hiện tượng thời tiết cực đoan đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu với cường độ ngày càng lớn.
Việt Nam không nằm ngoài vòng xoáy đó.
Là quốc gia có đường bờ biển dài hơn 3.260 km, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu. Theo Ngân hàng Thế giới, Việt Nam nằm trong nhóm 5 quốc gia chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất bởi nước biển dâng.
Những năm gần đây, các biểu hiện của biến đổi khí hậu tại Việt Nam ngày càng rõ nét. Mưa lũ bất thường ở miền Trung, hạn hán kéo dài tại Tây Nguyên, xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long, sạt lở đất tại khu vực miền núi hay tình trạng ngập úng nghiêm trọng tại các đô thị lớn đã trở thành những hình ảnh quen thuộc.
Theo các chuyên gia, biến đổi khí hậu không còn là những hiện tượng riêng lẻ mà đã trở thành xu thế dài hạn, tác động tới hầu hết các lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội.
Những con số thiệt hại ngày càng cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thiên tai gây thiệt hại cho Việt Nam trung bình từ 30.000 - 40.000 tỷ đồng mỗi năm. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định con số thực tế còn lớn hơn rất nhiều nếu tính cả những tổn thất gián tiếp như mất việc làm, suy giảm năng suất lao động, chi phí y tế gia tăng và suy thoái môi trường.
Nông nghiệp là lĩnh vực cảm nhận rõ nhất những tác động đó. Hiện khoảng 60% dân số Việt Nam sinh sống ở khu vực nông thôn và hàng chục triệu lao động phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp. Hạn hán, xâm nhập mặn, bão lũ, sâu bệnh và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang trực tiếp đe dọa sinh kế của hàng triệu người dân, đồng thời tác động đến an ninh lương thực quốc gia.
Không chỉ nông nghiệp, các đô thị cũng đang chịu áp lực ngày càng lớn. Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ đô thị hóa nhanh nhất Đông Nam Á, song hạ tầng kỹ thuật lại chưa theo kịp tốc độ phát triển. Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và nhiều đô thị lớn thường xuyên đối mặt với tình trạng ngập úng sau các trận mưa lớn. Quá trình bê tông hóa nhanh, suy giảm diện tích cây xanh và mặt nước tự nhiên đang làm giảm khả năng chống chịu của đô thị trước các cú sốc khí hậu.
Theo TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, biến đổi khí hậu đang làm bộc lộ ngày càng rõ những hạn chế của mô hình phát triển hiện nay. Nếu tiếp tục duy trì cách thức tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, tiêu hao năng lượng và phát thải cao, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những rủi ro ngày càng lớn trong tương lai.
Những cảnh báo này không phải không có cơ sở. Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy nếu không có các giải pháp thích ứng và giảm phát thải hiệu quả, biến đổi khí hậu có thể làm GDP của Việt Nam giảm từ 10-14% vào năm 2050.
Tác động của biến đổi khí hậu cũng không chỉ dừng lại ở những con số kinh tế. Người nghèo, phụ nữ, trẻ em và các nhóm yếu thế thường là những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất nhưng lại có ít nguồn lực nhất để thích ứng. Trong tương lai, các chuyên gia cảnh báo nguy cơ xuất hiện những làn sóng di cư khí hậu từ các vùng ven biển và khu vực dễ bị tổn thương, kéo theo hàng loạt vấn đề về việc làm, an sinh xã hội và quản trị đô thị.
Cần sự thay đổi mạnh mẽ
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh không còn đơn thuần là một lựa chọn phát triển mà đã trở thành yêu cầu sống còn.
Nhiều năm qua, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và tiêu thụ năng lượng ở mức cao. Mô hình này đã đóng góp quan trọng cho tăng trưởng nhưng cũng để lại áp lực lớn về môi trường và phát thải khí nhà kính.
Hiện Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ gia tăng phát thải khá nhanh trên thế giới. Các lĩnh vực năng lượng, giao thông, công nghiệp và nông nghiệp tiếp tục là những nguồn phát thải chính.
Trong khi đó, xu hướng phát triển toàn cầu đang thay đổi mạnh mẽ. Các nền kinh tế lớn ngày càng đặt ra những tiêu chuẩn môi trường khắt khe hơn. Liên minh châu Âu đã triển khai Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), yêu cầu các sản phẩm nhập khẩu phải đáp ứng các tiêu chuẩn phát thải nghiêm ngặt. Điều này tạo ra áp lực không nhỏ đối với các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như thép, xi măng, dệt may hay thủy sản.
Tại Hội nghị COP26 năm 2021, Việt Nam cam kết đưa mức phát thải ròng về “0” vào năm 2050. Cùng với đó là các cam kết về giảm phát thải methane, thúc đẩy chuyển đổi năng lượng công bằng và từng bước giảm điện than.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng điều quan trọng nhất hiện nay không phải là số lượng cam kết được đưa ra, mà là tốc độ hiện thực hóa các cam kết đó bằng chính sách và hành động cụ thể.
Bởi khí hậu không chờ đợi những cam kết trên giấy.
Mỗi năm chậm trễ trong chuyển đổi xanh đồng nghĩa với việc chi phí thích ứng sẽ lớn hơn, thiệt hại kinh tế cao hơn và cơ hội phát triển bền vững bị thu hẹp hơn.
Những năm gần đây, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng như Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu đến năm 2050, Quy hoạch điện VIII hay Đề án phát triển kinh tế tuần hoàn. Nhiều dự án điện gió, điện mặt trời được triển khai; các mô hình nông nghiệp phát thải thấp từng bước được nhân rộng; nhiều doanh nghiệp bắt đầu xây dựng chiến lược phát triển bền vững để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế mới.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn đang đứng trước không ít thách thức về nguồn vốn, công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị. Theo các tính toán, để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, Việt Nam sẽ cần nguồn lực lên tới hàng trăm tỷ USD cho chuyển đổi năng lượng, phát triển hạ tầng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Điều đó đòi hỏi sự thay đổi mạnh mẽ từ cả Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Chính sách khí hậu cần trở thành một phần trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia. Doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Người dân cần hình thành các thói quen tiêu dùng xanh và thân thiện với môi trường.
Biến đổi khí hậu đang tạo ra những sức ép chưa từng có đối với mô hình phát triển truyền thống. Nhưng chính trong thách thức đó cũng mở ra cơ hội để Việt Nam tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng hiện đại hơn, xanh hơn và có khả năng chống chịu tốt hơn.
Trong kỷ nguyên khí hậu đầy biến động, lợi thế sẽ thuộc về những quốc gia hành động nhanh hơn, thích ứng tốt hơn và chuyển đổi quyết liệt hơn. Với Việt Nam, đây không còn là câu chuyện của tương lai. Đó là yêu cầu cấp bách của hiện tại.
